Chương 35: Tình mẫu tử của bọ hung Tây Ban Nha

Năng lực sinh sản của bọ hung Tây Ban Nha hoàn toàn không thể sánh với các loài côn trùng khác, bởi lẽ khả năng sinh nở của nó vô cùng hạn chế. Thế nhưng, cớ sao giống loài này vẫn duy trì được một quần thể đông đúc chẳng kém gì đồng loại? Nguyên do chính là nhờ tình mẫu tử vĩ đại của bọ hung mẹ cùng kỹ thuật nặn cầu phân vô cùng điêu luyện. Rất nhiều loài côn trùng có khả năng sinh sản mạnh mẽ, vì đẻ được vô số con non nên chúng chẳng mấy bận tâm chăm sóc. Đối với cốt nhục của mình, có khi chúng chỉ thu xếp qua loa rồi phó mặc tất cả cho số phận, khiến con non phải gánh chịu những tổn thất rất lớn về số lượng. Có thể mỗi lần chúng đẻ cả ngàn trứng, nhưng số sống sót lại chẳng tới một trăm, thậm chí còn ít hơn. Có lẽ biết rõ bản thân đẻ khỏe, tình mẫu tử ở những loài này tương đối mờ nhạt, thậm chí là không có. Chúng chẳng màng tới tình trạng phát triển của con cái, càng không cất công chuẩn bị môi trường sống tốt đẹp hay để lại nguồn thức ăn dồi dào. Lũ con non rất dễ tàn sát lẫn nhau vì tranh giành không gian sống hoặc miếng ăn, rốt cuộc chỉ còn lại một phần nhỏ sống sót. Bọ hung Tây Ban Nha thì khác hẳn. Chính vì không có năng lực sinh sản mạnh mẽ, chúng mới chăm chút cho con non từng li từng tí. Đối với tình mẫu tử cùng kỹ nghệ vê cầu phân của loài bọ này, tôi luôn có muôn vàn nỗi niềm cảm khái. Trước đây tôi vẫn luôn nhấn mạnh rằng bọ hung lăn phân đẻ rất ít trứng, nhưng rốt cuộc ít đến mức nào mới khiến người mẹ vĩ đại này cam lòng từ bỏ mọi thú vui sau khi đẻ trứng để dốc lòng chăm nom con nhỏ? Mỗi lần, bọ hung lăn phân chỉ đẻ vỏn vẹn ba đến bốn quả trứng. Con số ít ỏi nhường ấy đặt trước những loài mỗi lần đẻ hàng vạn trứng quả thực chỉ như muối bỏ biển. Bọ hung lăn phân hiểu rất rõ, với số lượng con non hiếm hoi của mình, bất kỳ cuộc tranh chấp hay hiểm nguy nào cũng có thể dẫn đến tai họa diệt môn. Đối với mọi loài côn trùng ăn phân, được thỏa sức tìm tòi bới móc phân bón ngoài đồng nội là một niềm khoái lạc tột cùng. Thế nhưng bọ hung Tây Ban Nha sau khi đẻ trứng sẽ không như những con cái khác tiếp tục bay nhảy ra ngoài để hưởng thụ niềm vui ấy. Chúng tấc bước không rời bên cạnh ổ trứng, thậm chí ban đêm cũng chẳng buồn bò ra ngoài duỗi mình thư giãn. Chúng túc trực bên con, trước sau luôn duy trì cảnh giác cao độ. Thân hình bé nhỏ ấy không ngừng bận rộn làm việc, chốc chốc lại rảo quanh kiểm tra xem bên trong cầu phân có xảy ra biến cố gì không. Chúng sửa sang những chỗ nứt nẻ hư hại, xua đuổi những kẻ có ý đồ cướp đoạt thức ăn của con mình, chẳng hạn như Ong Khương Lang, Phù Kim Quy, hay lũ bọ cánh cộc nhỏ bé, mạt bột và ấu trùng bộ Hai cánh. Những sinh linh trông có vẻ tầm thường này rốt cuộc lại có thể trở thành kẻ thù chí mạng trên con đường trưởng thành của ấu trùng bọ hung. Bắt đầu đào tổ từ tháng Sáu, đẻ trứng vào trong rồi cứ thế một mực chở che cho đàn con, bọ hung Tây Ban Nha mẹ kiên trì bám trụ như thế cho đến tận tháng Chín, khi lũ con không còn cần đến sự giám hộ nữa mới dẫn chúng lên mặt đất. Có lẽ thực sự chẳng có loài côn trùng nào dạt dào tình mẫu tử hơn bọ hung lăn phân. Chỉ đến khi con cái có thể tự lập mưu sinh, chúng mới chịu buông lỏng cảnh giác, lấy lại khoảng trời riêng để trở về với cuộc sống tự do tự tại như xưa. Tôi cảm thán trước kỹ thuật làm tổ của bọ hung Tây Ban Nha, hoàn toàn không phải vì tay nghề của nó siêu phàm đến đâu. Trái lại, so với nhiều loài côn trùng ăn phân khác, bọ hung lăn phân có phần vụng về hơn, điều làm tôi khâm phục chính là sự chấp trước và cẩn trọng của nó. Nhìn từ hình dáng bên ngoài, bọ hung lăn phân không hề có công cụ thích hợp để nặn cầu phân — đó là đôi chân trước dài và khỏe. Vậy nó làm thế nào để tạo ra cầu phân? Theo lẽ thường, thiếu đi công cụ nặn cầu phân thì nó sẽ không giống như Bọ Hung Thánh coi công việc này là một môn nghệ thuật, việc chế tác cầu phân đối với nó chẳng có gì đáng để tự hào. Hơn nữa kể từ lúc bắt tay vào làm, bọ hung lăn phân sẽ mất đứt hơn ba tháng trời không có lấy một chút tự do. Rốt cuộc, sinh vật bé nhỏ này vẫn tạo ra một khối cầu phân hình trứng tương đối hoàn hảo. Thế nhưng, nghi vấn cũng theo đó nảy sinh: Chưa từng nhìn thấy quả trứng bao giờ, bọ hung lăn phân lấy cảm hứng từ đâu để tạo ra khối cầu có hình dáng chuẩn xác đến thế? Khi Bọ Hung Thánh chế tác Phân Lê, đôi chân trước dài và khỏe của nó sẽ như chiếc compa ôm trọn lấy tác phẩm; Trắc Khỏa Khương Lang cũng giống Bọ Hung Thánh, đều sở hữu đôi chân trước dài và mạnh mẽ. Nhưng bọ hung lăn phân thì khác, chân trước của nó vừa ngắn vừa vụng về. Thật khó mà tưởng tượng nổi nó đã dùng đôi chân ấy để đắp tổ dựng nhà cho con bằng cách nào, đôi khi tôi còn ngờ vực không biết nó có làm nổi hay không. Thế nhưng kết quả quan sát khiến tôi phải kinh ngạc: Thời gian để bọ hung lăn phân hoàn thành một bán thành phẩm — một chiếc nôi tròn trịa — chẳng bao giờ quá ba ngày, thậm chí thường chỉ mất hai ngày là xong. Qua thêm vài ngày nữa, một khối cầu phân hình quả trứng hoàn chỉnh liền hiện ra trước mắt tôi. Chiếc tổ tinh xảo này dài chừng 40 milimét, rộng khoảng 34 milimét. Bề mặt cầu phân được bọ hung mẹ nện rất chặt, cứng cáp tựa như một lớp áo giáp, nhưng đường nét không hẳn đều sắc nét, có quả trông chẳng giống hình trứng cho lắm mà nom như một khối cầu tròn xoe. Vì không có chân trước dài nên cầu phân của bọ hung quả thực không bắt mắt bằng các loài côn trùng khác, trông nó giống quả trứng của loài chim ăn đêm hơn, tròn ủng và chỉ có phần đỉnh hơi nhô lên một chút. Nếu quan sát kỹ nơi này, chúng ta không khó để nhận ra có một vầng ửng hồng nhạt, điểm xuyết thưa thớt mấy sợi xơ ngắn. Quả thực có một số loài côn trùng sẽ cắm vài sợi xơ thô lên đỉnh cầu phân, việc này bắt nguồn từ vài lý do. Thứ nhất, làm như vậy sẽ không bưng bít hoàn toàn cầu phân, nhiệt độ cao và hơi ẩm vẫn có thể truyền qua kẽ xơ vào bên trong, tạo môi trường thuận lợi hơn cho trứng bọ hung ấp nở và phát triển. Thứ hai, bọ hung lăn phân dựa vào việc vỗ đập và nén ép phân để nặn khối cầu, một khi đã đẻ trứng lên đỉnh, những cú đập mạnh rất có thể sẽ làm tổn thương sinh mệnh nhỏ bé nằm bên dưới. Bởi vậy, để bảo vệ giọt máu của mình, khi hoàn thiện phần đỉnh, bọ hung chỉ nhẹ nhàng vun phân lại rồi chừa ra một vòng khe hở, cắm thêm vài sợi xơ ngắn thưa thớt là xong, nhờ thế con non sẽ không bị tổn thương bởi lực vỗ đập. Còn một lý do nữa cũng xuất phát từ việc bảo đảm an toàn: Nếu đỉnh cầu cũng đắp kín bằng phân, lỡ như khối phân sụp xuống thì đối với ấu trùng cũng là đòn chí mạng, cho nên trên đỉnh khối cầu của bọ hung thường cắm vài sợi xơ thô. Đứng trước chiếc tổ hình trứng sừng sững ấy, tôi không khỏi dấy lên mối hoài nghi: Tại sao bọ hung Tây Ban Nha phải hao tổn bao tâm tư để hoàn thành một công trình vĩ đại nhường này? Chân trước của nó rất ngắn, vô cùng bất lợi cho việc làm tổ, hơn nữa trong suốt quá trình xây dựng, nó không thể như các loài côn trùng khác dùng đôi chân dài để đo đạc xem khối cầu hình trứng của mình đã có đường cong chuẩn xác hay chưa. Nó chỉ có thể cần mẫn lạch bạch bước từ bên này sang bên kia khối cầu, dùng đôi chân ngắn cũn chỉnh lại từng chỗ méo mó. Chính sự nỗ lực bền bỉ ấy đã giúp nó dựng nên một mái ấm ấm áp cho con non chẳng hề thua kém bất kỳ loài côn trùng nào. Còn về nguyên nhân vì sao bọ hung lại chọn khối cầu hình trứng đầy gian nan này, đáp án chính là do thời tiết oi bức. Như đã nói ở trên, bọ hung bắt đầu đắp cầu phân từ tháng Sáu, sau khi đẻ trứng vào trong thì tấc bước không rời túc trực bên con cho đến tận tháng Chín, khi đàn con đã có thể tự lập bước lên mặt đất, khối cầu phân mới xem như hoàn thành vẻ vang sứ mệnh của mình. Bọ hung phải ở lì trong cầu phân suốt hơn ba tháng ròng, đó cũng là ba tháng oi bức nhất trong năm, mà hình trứng lại là hình dáng giúp độ ẩm bên trong phân khó bốc hơi nhất. Dẫu việc nặn cầu phân hình trứng đối với bọ hung mẹ chân ngắn chẳng hề dễ dàng, nhưng nếu không làm thành hình này thì hậu quả khôn lường. Nước bên trong khối cầu sẽ nhanh chóng thất thoát, chưa đầy ba tháng đã khô cứng đến mức không thể ăn nổi, lũ con non sẽ phải đối mặt với nguy cơ chết đói. Đối với những loài côn trùng khác, mất đi ba bốn con non là chuyện hết sức bình thường, nhưng với bọ hung Tây Ban Nha, điều đó đồng nghĩa với việc cả một gia đình bị xóa sổ. Tuy hình dáng bên ngoài có nét giống trứng của loài chim ăn đêm, nhưng cơ chế hóa học của cầu phân lại khác xa trứng chim. Trứng chim muốn hô hấp phải nhờ vào các lỗ khí trên lớp vỏ vôi, dẫu quá trình này làm tiêu hao vỏ trứng nhưng đồng thời cũng bù đắp năng lượng cho sự sống bên trong, vừa phân giải lại vừa tái tạo, song rốt cuộc tổng hàm lượng vật chất bên trong vẫn giảm dần. Nhưng ở trứng của loài côn trùng ăn phân thì tình hình lại hoàn toàn trái ngược. Luồng không khí nóng tràn vào buồng ấp không chỉ tiếp thêm sức sống cho ấu trùng, mà quan trọng hơn, nhiệt lượng trong không khí còn khiến chất dinh dưỡng trong khối phân bốc hơi lên, trong khi lớp màng mỏng manh trên thân ấu trùng lại cho phép những dưỡng chất ấy thẩm thấu vào. Vì vậy chúng ta thường thấy ấu trùng chỉ trong một thời gian rất ngắn đã tăng kích thước lên gấp bội, thậm chí to gấp hai, gấp ba lần ban đầu. Có thể chúng ta không để ý đến sự biến đổi ấy, nhưng đến một ngày bỗng nhiên phát hiện con ấu trùng tầm thường thuở nào đã lớn bằng cả mẹ nó, ắt hẳn chúng ta sẽ không khỏi giật mình kinh ngạc. Thời kỳ ấp nở thường kéo dài khoảng mười lăm đến hai mươi ngày, song chẳng cần phải lo, lượng dinh dưỡng bên trong hoàn toàn đủ để duy trì suốt quãng thời gian ấy. Nhờ không ngừng hấp thu dưỡng chất bốc hơi từ bên ngoài qua lớp màng biểu bì mỏng manh, khi phát triển thành ấu trùng, bọ hung lăn phân đã sở hữu kích thước rất lớn, hoàn toàn không phải những sinh linh yếu ớt mỏng manh như ta hằng tưởng tượng. Quan sát ấu trùng bọ hung lăn phân, tôi nhận thấy nó đã mang trọn vẹn vóc dáng sơ khai của một con bọ trưởng thành, đặc biệt là chiếc xẻng nhỏ đặc trưng nơi đầu, quả thực giống hệt mẹ nó. Nó chẳng hề có chút sợ sệt bỡ ngỡ nào của kẻ mới chào đời, cứ thế sung sướng ngọ nguậy thân hình béo múp míp trong tổ ấm của mình. Tôi nhìn thấy trên thành trong của viên phân có một lớp bùn màu xanh thẫm dạng bán lỏng, hơi giống món khoai tây nghiền vừa mới ép xong. Ban đầu tôi ngỡ đây là thức ăn do bọ hung lăn phân mẹ nhả ra để chăm chút cho cái dạ dày non nớt của con mình, là bữa tiệc ngon lành đầu đời cho đứa con mới sinh. Thế nhưng sau khi quan sát thêm vài loài côn trùng ăn phân khác, tôi nhận ra bên trong viên phân của rất nhiều loài cũng xuất hiện lớp bùn sền sệt ấy. Thế là tôi lại nghĩ, liệu đây có đơn thuần chỉ là một hiện tượng thẩm thấu thông thường, tựa như dung dịch dinh dưỡng ngấm qua màng lọc hay không. Để kiểm chứng suy đoán của mình, tôi bèn làm một thí nghiệm nhỏ với ấu trùng bọ hung lăn phân. Trước hết, tôi buộc phải thừa nhận mình đã làm một việc hơi nhẫn tâm: trộm đi một viên phân của bọ hung lăn phân. Trước lúc tôi lấy viên phân ấy ra khỏi lồng nuôi, chủ nhân của nó thậm chí vẫn còn đang đắc chí ngắm nghía kiệt tác của mình. Tôi cạo đi một mảng trên bề mặt viên phân, khoét tại đó một cái hốc sâu chừng một phân, rồi đặt một con ấu trùng bọ hung lăn phân vào trong. Nói cách khác, lúc này môi trường quanh con ấu trùng hoàn toàn không có một giọt chất lỏng bán lỏng màu xanh thẫm nào, bất kể đó là thứ bọ mẹ nhả ra hay thẩm thấu từ ngoài vào. Tôi muốn xem thử chất lỏng sền sệt kia rốt cuộc có phải món đồ thiết yếu cho con non hay không. Thực tế đã chứng minh phỏng đoán ban đầu của tôi rằng bọ hung lăn phân mẹ nhả thức ăn cho con là hoàn toàn sai lầm. Môi trường quanh con ấu trùng bọ hung lăn phân này thoạt đầu không hề có chất lỏng ấy, nhưng ấu trùng Bọ Hung Thánh lại không hề bất an. Dần dần, thành trong của viên phân bắt đầu rỉ ra chất dịch đó, và khi ấy ấu trùng sẽ dễ dàng tìm thấy nó hơn. Thí nghiệm đã hé lộ một sự thật: lớp dịch nhuyễn mịn này không phải do bọ mẹ chuẩn bị cho con cái, mà chỉ đơn thuần là hiện tượng thẩm thấu tự nhiên. Ấu trùng bọ hung lăn phân quả thực rất thích thưởng thức món này, nhưng nó tuyệt đối không phải thứ sống còn. Trong lúc quan sát ấu trùng của loài côn trùng nhỏ này, tôi còn phát hiện ra một điều: ký ức của ấu trùng bọ hung lăn phân mang tính giai đoạn. Thí nghiệm dẫn tôi đến kết luận này bắt đầu bằng việc tôi chọc thủng một lỗ nhỏ rộng chừng vài mi-li-mét trên đỉnh viên phân của một chú ấu trùng bọ hung lăn phân nhỏ tuổi. Ngay tức khắc, con bọ nhỏ hốt hoảng thò đầu ra thám thính tình hình, rồi lại bất an rụt về tổ. Chú ấu trùng bọ hung lăn phân tôi chọn hãy còn quá nhỏ, chưa đủ sức tiết ra chất kết dính bất cứ lúc nào, nên tôi rất tò mò muốn biết nó sẽ xử lý rắc rối này ra sao. Sinh vật bé nhỏ đáng yêu ấy trước tiên dùng đôi hàm trên cạy vài mẩu phân nhỏ từ vách trong tổ, sau đó xếp từng mẩu một lấp vào miệng lỗ. Song cách chắp vá ấy dĩ nhiên chẳng thể nào kiên cố, chỉ cần tôi khẽ lắc nhẹ một cái là toàn bộ những mẩu phân vụn vừa xếp sẽ rơi lả tả xuống ngay. Nhưng tôi không làm thế, tôi muốn chờ xem nó sẽ làm gì tiếp theo. Đắp xong mái trần, chú nhóc lập tức chui tọt vào trong hang ngấu nghiến ăn lấy ăn để, rồi tức tốc ra sức sản sinh chất kết dính, đoạn nhanh chóng phun thứ keo ấy lên những mẩu phân vừa đắp trên trần. Nhờ thế, đợi chất keo khô lại, trần nhà liền trở nên vô cùng vững chãi. Thế nhưng khi tôi chọn một ấu trùng bọ hung lăn phân "lớn tuổi" hơn, cách xử lý của nó lại hoàn toàn khác. Tôi cũng chọc một lỗ nhỏ trên đỉnh viên phân của nó rồi nín thở đợi phản ứng. Nó cũng lộ vẻ hết sức hoảng hốt. Ấu trùng bọ hung lăn phân ở giai đoạn này đã có thể tùy ý sử dụng chất kết dính của mình, thế nên nó quay về tổ, lấy thân mình làm trục xoay tròn mấy lượt. Chẳng mấy chốc, tôi đoán nó đã tích đủ lượng keo cần thiết rồi lại xuất hiện tại chỗ thủng trên nóc, chỉ khác là lần này phần hướng lên trên lại là chiếc xẻng của nó. Kế đó, một luồng keo dính được phun thẳng vào miệng lỗ thủng. Nhưng có lẽ do thời gian quá gấp gáp hoặc vì quá căng thẳng, chất keo chế ra dường như không đạt chuẩn, hàm lượng nước quá nhiều lại thêm phân lượng quá lớn, khiến chất keo vừa chạm vào miệng lỗ đã lập tức chảy tràn ra bốn phía, khó lòng bịt kín được vết rách. Dẫu vậy, chú ấu trùng bọ hung lăn phân này chẳng hề nản chí, nó kiên trì phun từng đợt vữa xi măng ra ngoài, sự nhẫn nại bền bỉ cuối cùng cũng đem lại thành công, chỉ có điều đã tiêu tốn mất hơn nửa ngày trời. Thực ra nó hoàn toàn có thể học hỏi các em nhỏ của mình, trước tiên dùng các mẩu phân bên vách trong để bịt miệng lỗ lại rồi mới phun chất kết dính lên trên, như vậy hiệu suất sẽ cao hơn rất nhiều. Cho nên tôi mới nói, tay nghề của giống côn trùng này mang tính tuổi tác; ấu trùng ở mỗi giai đoạn đều có kỹ năng riêng biệt, hay nói đúng hơn, ấu trùng ở mỗi giai đoạn chỉ nắm giữ được kỹ năng của đúng giai đoạn đó mà thôi. Khi chưa có đủ chất keo, chúng biết dùng phương pháp "xếp gạch" để vá miệng lỗ rồi mới trát xi măng kết dính; nhưng đến khi đã dồi dào chất keo, chúng lại quên bẵng mất phương pháp giản tiện nhanh gọn ấy, đành phải hao tổn thêm biết bao thời gian và tâm sức mới vá xong chỗ rách. Phải đợi đến lúc lột xác thành bọ trưởng thành, chúng mới dần tìm lại và thuần thục toàn bộ các kỹ năng. Sở dĩ tôi rút ra kết luận này là bởi trong quãng thời gian sau đó, tôi đã làm thêm vài thí nghiệm để củng cố quan điểm; ngoài mục đích ấy ra, tôi còn muốn biết tình mẫu tử của bọ hung lăn phân cái là chỉ dành riêng cho con mình, hay san sẻ cho cả giống loài. Những viên phân bọ hung trong lồng nuôi nơi phòng thí nghiệm của tôi đều vô cùng đều đặn, thậm chí có thể coi là tinh xảo. Để đạt được hiệu quả thí nghiệm, tôi ra ngoài đồng nhặt vài viên phân có hình dáng hoàn toàn khác biệt với những viên trong lồng; những viên phân ngoại lai này trông khá thô kệch vụng về. Bề mặt chúng chẳng hề nhẵn nhụi, hình dáng cũng chẳng ra hình thù quy củ gì, lại thêm lúc mang về tôi vùi chúng trong cát đỏ, nên hiện tại lớp vỏ ngoài phủ một tầng vỏ cứng màu đỏ nhạt. Như vậy, chúng hoàn toàn khác hẳn những viên phân do bọ hung lăn phân trong lồng tạo ra. Người mẹ cảnh giác này sẽ dễ dàng nhận thấy đây không phải sản phẩm từ sức lao động của mình, vậy nó sẽ làm gì? Viên phân ngoại lai đầu tiên được đưa vào lồng nuôi, sau đó tôi đậy nắp chụp giấy đen lại chờ đợi kết quả. Khoảng nửa giờ sau, tôi mở nắp chụp ra. Con bọ hung lăn phân vốn đang tận tụy canh giữ viên phân của mình lúc này lại đang bận rộn tíu tít trên viên phân ngoại lai kia. Trước sự xuất hiện đột ngột của tôi, nó chẳng hề hoảng hốt trốn tọt vào góc tối như tôi hằng tưởng; trái lại, dường như nó chẳng mảy may để ý đến sự thay đổi của ánh sáng, vẫn cắm cúi bận rộn với công việc của mình. Thấy nó không bận tâm, tôi càng yên chí quan sát kỹ hơn: nó thuần thục bóc lớp vỏ cứng bên ngoài viên phân tôi đưa vào, rồi lại từ lớp vỏ ấy cạo ra những vụn nhỏ, tha lên đỉnh viên phân nơi tôi đã chọc thủng một lỗ. Nó đắp từng chút một vào miệng lỗ cho đầy, sau đó phun chất kết dính lên trên; đợi chất keo khô lại, nơi ấy liền biến thành một mái trần vững chãi. Tốc độ nhanh đến kinh ngạc, trước sau chỉ mất chừng hai mươi phút. Mọi chuyện chưa dừng lại ở đó, bọ hung lăn phân cái vẫn tiếp tục bận rộn. Sau khi vá xong nóc tổ, nó bắt đầu tu sửa lại toàn bộ diện mạo của viên phân ngoại lai. Trước hết nó tỉ mỉ bóc sạch lớp vỏ cứng, rồi chỉnh sửa lại những chỗ lồi lõm không đều; nơi nào đường cong chưa rõ nét, nó dùng hai chân trước khẽ đập vỗ nhịp nhàng. Sau ngần ấy công đoạn, viên phân ngoại lai trông đã chẳng khác nào những viên nó tự tay làm ra cho con mình. Tôi rất tò mò không biết có phải vì bản năng làm mẹ chưa được phát huy trọn vẹn nên nó mới cẩn thận tu sửa viên phân lạ này hay không, thế là tôi đặt tiếp viên phân thứ hai nhặt ngoài đồng vào. Kết quả vẫn y như trước, người mẹ vĩ đại ấy lại dùng lòng nhiệt thành vô hạn để cải tạo viên phân thứ hai. Đáng nói là, nhằm tăng hiệu quả thí nghiệm, cái lỗ tôi khoét trên viên phân thứ hai lớn hơn viên thứ nhất rất nhiều. Chú ấu trùng bên trong rõ ràng vô cùng kinh hoàng trước thảm họa quy mô lớn bất ngờ ập đến này, nó cuống cuồng xoay tròn thân mình trong hốc, phun ra hàng vạt chất kết dính. Nếu thực sự chỉ dựa vào sức mình để sửa lại mái trần đổ nát, tôi e nó phải mất trọn một ngày hoặc lâu hơn thế. Nhưng nhờ có bọ hung lăn phân cái trợ giúp, chỉ trong một buổi chiều, lỗ hổng khổng lồ kia đã lành lặn như cũ, và diện mạo bên ngoài của viên phân ngoại lai trông cũng chẳng khác là bao so với ba viên còn lại. Tôi lại đặt tiếp viên thứ ba, thứ tư, thứ năm... cho tới khi chiếc lồng nuôi không thể nhét thêm viên nào nữa mới thôi. Dĩ nhiên, tôi đã điều chỉnh khoảng cách thời gian giữa mỗi lần đặt, bởi người mẹ vĩ đại này cũng cần phải nghỉ ngơi. Nhưng kết quả cuối cùng là, con bọ hung lăn phân cái trong lồng đã tu sửa trọn vẹn tất cả những viên phân tôi đưa vào sau đó. Phải biết rằng đây là một công trình vô cùng đồ sộ, bởi khi các viên phân chất đầy cả lồng nuôi, bọ hung lăn phân cái muốn di chuyển từ viên này sang một viên khác ở xa thì chặng đường giữa chúng chẳng khác nào một mê cung khiến nó phải đau đầu. Thế nhưng rốt cuộc, nó vẫn hoàn thành xuất sắc mọi công việc. Có lẽ đọc đến đây, có người sẽ cảm thán trước tình mẫu tử vị tha của bọ hung lăn phân, bởi nó thậm chí còn dốc lòng bận rộn vì con của đồng loại. Thế nhưng tôi phải nói rằng, tình mẫu tử của bọ hung lăn phân tuy vô cùng vĩ đại, nhưng chưa hẳn đã là vị tha, bởi nó luôn ngỡ mình đang tu sửa viên phân cho chính con ruột của mình. Về phương diện trí nhớ, từ thời kỳ ấu trùng chúng đã không thể ghi nhớ những kỹ năng bản thân nắm vững qua từng giai đoạn, ngay cả khi đã trưởng thành, trí khôn của chúng cũng chẳng cải thiện được là bao. Dẫu có thể đồng thời vận dụng hai kỹ năng đắp bùn và phun chất kết dính, nhưng trí tuệ của chúng vẫn chưa đủ cao để phân biệt đâu là viên phân từ ngoài đưa vào, đâu là viên phân do mình tạo ra. Vì thế trong tâm trí của chúng, những viên phân chứa ấu trùng không ai trông nom này đều là phần của con mình. Nói cách khác, đối với bọ hung lăn phân cái, giống nòi của chúng không có sự phân biệt giữa “con của ngươi” hay “con của ta”, mọi ấu trùng đều là hậu duệ của bọ hung lăn phân. Chúng sẽ gánh vác trách nhiệm chăm sóc tất cả những sinh linh non nớt ấy, xem như một phương cách để bảo đảm nòi giống bọ hung lăn phân vẫn có thể sinh sôi thịnh vượng dù khả năng sinh sản của bản thân vốn rất thấp. Thế nhưng, dù do trí khôn có hạn hay vì gánh vác trách nhiệm, tình mẫu tử của bọ hung lăn phân cái vẫn là điều không thể bàn cãi. Mỗi con cái sau khi xây xong pháo đài cho con non sẽ tha thêm vài tảng phân lớn xuống hang ngầm. Đó không phải thức ăn cho nó, mà là nguồn dự trữ dinh dưỡng cho quá trình trưởng thành của lũ nhỏ. Điều đó có nghĩa là, suốt ba bốn tháng trông nom con mình, bọ hung lăn phân sống trong trạng thái tuyệt thực hoàn toàn. Thế nhưng cuộc tuyệt thực ấy không hề do ép buộc, trái lại hoàn toàn là tự nguyện. Nó chẳng nỡ rời đi dù chỉ nửa bước, lúc nào cũng phải túc trực bên đàn con. Có thể sẽ có người hỏi, thức ăn ở ngay bên cạnh, cớ sao không nếm chút đỉnh? Số thức ăn bọ hung lăn phân tha xuống hang vốn chuẩn bị để chia đều cho các con. Nếu nó tự ăn một phần, dù nhiều hay ít thì ắt sẽ có một đứa con bị đói, đó là kết quả nó tuyệt đối không muốn thấy. Hẳn có người từng biết gà mẹ khi ấp trứng vì quá chuyên tâm mà có thể nhịn ăn vài tuần liền, thế nhưng chú bọ hung lăn phân bé nhỏ lại sẵn lòng từ một kẻ phàm ăn biến thành một người bảo vệ nhịn đói suốt cả mùa trời, tình cảm dạt dào dành cho con ẩn chứa bên trong thực sự khiến người ta phải rung động. Thỉnh thoảng tôi lại nhấc tấm chụp giấy đen trên bình nuôi lên, bởi tôi rất tò mò muốn biết người mẹ ấy suốt ngần ấy thời gian không ăn không uống thì đang làm gì. Kết quả quan sát khiến tôi vô cùng hài lòng và giải tỏa được nỗi thắc mắc. Mỗi lần mở tấm chụp giấy đen, gần như lúc nào tôi cũng thấy bọ hung lăn phân đang bận rộn tất bật trên viên phân. Có lúc nó tiếp tục trau chuốt những đường cong chưa hoàn hảo cho đến khi đạt độ tròn trịa tối đa, nhằm hạn chế thất thoát chất dinh dưỡng đến mức thấp nhất; có lúc nó lại dùng đôi chân trước nhỏ nhắn của mình mài giũa cả viên phân cho thêm nhẵn bóng và mịn màng, hiếm khi thấy nó chợp mắt lười biếng giữa các khối phân. Mỗi khi tôi nhấc nắp giấy lên và nó cảm nhận được ánh sáng lọt vào, nó không còn tỏ ra quá hoảng loạn nữa, chỉ trượt từ trên viên phân đang chăm chút xuống rồi từ từ nấp vào một góc khuất ít ánh sáng hơn: có thể là giữa đống phân, có thể là góc bình nuôi. Nếu trước khi mở nắp mà tôi chỉnh ánh đèn tối bớt đi một chút, thì sau khi mở ra, nó thậm chí còn chẳng buồn dừng công việc lại, cứ thế sột soạt cặm cụi bận rộn tiếp. Người mẹ này thực sự rất đáng kính. Suốt ba bốn tháng trời, không bạn đồng hành, không thức ăn, gần như lúc nào nó cũng phải bận rộn túi bụi, vậy mà nó vẫn kiên trì bám trụ với công việc của mình. Có lẽ sẽ có người hoài nghi, phải chăng chiếc bình thủy tinh tôi chọn đã khiến nó dù có muốn bỏ cuộc cũng chẳng thể trốn thoát? Đương nhiên không phải. Chưa một lần nào tôi bắt gặp người mẹ này tìm cách vùng vẫy khỏi chiếc bình, ngược lại nó vô cùng say sưa với công việc, hoặc đối với nó, đây tựa như một sứ mệnh thiêng liêng. Cứ thế, nó an lòng ở lại trong bình nuôi để che chở cho lũ con non. Dẫu bình chứa gần như khép kín này chẳng có chút hiểm nguy nào đe dọa, nó vẫn luôn cảnh giác tu sửa, mài nhẵn viên phân trước mắt, chốc chốc lại áp râu vào vách ngoài để nghe ngóng tình hình lớn lên của đứa con báu vật, rồi mới an lòng tiếp tục bận rộn, cho đến tận khi sinh linh bé bỏng bên trong có thể phá vỡ lớp vỏ bọc mà chui ra ngoài. Rốt cuộc sinh linh bé nhỏ mà bọ hung lăn phân che chở có hình dạng thế nào? Thực ra ấu trùng của bọ hung lăn phân có vẻ ngoài khá giống với ấu trùng Bọ Hung Thánh. Lưng gù lên một cách kỳ lạ, miệng có một chiếc bay nhỏ linh hoạt và cũng nắm giữ kỹ năng trát kín cửa hang. Thời kỳ ấu trùng kéo dài từ một tháng đến một tháng rưỡi, đến cuối tháng Bảy, trứng sẽ nở thành nhộng màu vàng kim, rồi dần dà chuyển sang màu đỏ quả lý chua, bắt đầu từ đầu, sau đó đến râu, ngực trước, cuối cùng là chân, riêng cánh cứng vẫn giữ màu trắng. Đến cuối tháng Tám, nhộng lột xác thành bọ trưởng thành. Ngoại hình của bọ trưởng thành sẽ có đôi chút biến đổi hóa học, lúc này nó trút bỏ lớp vỏ bọc cứng như áo khoác, cánh cứng vẫn màu trắng nhưng điểm xuyết thêm vài vệt vàng; đầu, giáp ngực cùng các chân ngả sang màu hạt dẻ; lỗ hậu môn đỏ tươi hơn cả giáp ngực; riêng phần bụng vẫn trắng tinh. Đây dường như là đặc điểm chung của nhiều loài bọ cánh cứng: khi phần mông đã lên màu thì những chỗ khác trông vẫn còn trắng bệch. Nửa tháng sau, ấu trùng bọ hung lăn phân — không, lúc này nó đã không còn là một ấu trùng non nớt yếu ớt nữa, giáp ngực của nó đã cứng cáp hơn hẳn, toàn thân phủ một màu đen tuyền. Nó đã sẵn sàng phá vỏ chui ra. Bọ hung lăn phân mẹ rốt cuộc cũng có thể hoàn thành sứ mệnh của mình một cách thắng lợi. Ở ngoài đồng ruộng, thời điểm này trời sẽ bắt đầu trút những cơn mưa xối xả, nhưng trong bình nuôi của tôi lại chẳng có được những hạt mưa tự nhiên ấy. Cơn mưa báo hiệu mùa hè oi bức đầy nắng gió và bụi bặm đã lùi xa, hoa bắt đầu đua nở, vạn vật bừng lên sức sống rộn rã. Sau cơn mưa lớn, đất đai sẽ mềm ra, các viên phân nằm sâu dưới lòng đất cũng trở nên xốp mềm, nhờ đó bọ hung lăn phân có thể phá vỡ lớp vỏ ngoài. Thế nhưng rắc rối lại nảy sinh, trong bình thủy tinh của tôi không có mưa, những sinh linh bé nhỏ ấy bắt đầu sốt ruột cựa quậy, bởi đôi chân ngắn ngủn của chúng vốn chẳng tài nào phá nổi chiếc lồng giam kiên cố này. Trước đó tôi từng làm một thí nghiệm đối chứng: không tưới nước vào bình, kết quả là ấu trùng bên trong đều chết đói ngay trong viên phân, con mẹ cũng chết rũ. Vì vậy, tôi bắt đầu định kỳ tưới nước vào bình. Chẳng mấy ngày sau, các viên phân nhỏ trong bình thủy tinh đều mềm ra, bọ hung lăn phân bên trong sau bốn tháng bị giam cầm rốt cuộc cũng thực sự bước ra thế giới bên ngoài. Bọ hung lăn phân mẹ ở bên ngoài cẩn thận lắng nghe từng động tĩnh bên trong, tôi đoán đến thời điểm thích hợp nó sẽ chủ động đập vỡ viên phân để giúp đàn con bước ra cùng mình. Dẫu trước đó nó từng bảo vệ tính nguyên vẹn của viên phân đến từng li từng tí, chỉ cần một kẽ hở hay vết nứt nhỏ là lập tức vá lại, nhưng giờ đây việc phá vỡ lại mang một ý nghĩa hoàn toàn khác, đó là bước cuối cùng của cả hành trình. Sở dĩ nói tất cả chỉ là phỏng đoán, vì rất đáng tiếc là tôi chưa bao giờ chớp đúng thời khắc then chốt để tận mắt chứng kiến cảnh tượng nó giúp con non bước ra khỏi viên phân. Hoặc có lẽ vào thời khắc cuối cùng này nó càng thêm cẩn trọng, hễ thấy ánh sáng lọt vào là lập tức dừng tay, dường như sợ rằng bao công sức của mình sẽ đổ sông đổ biển. Lần cuối cùng nhấc tấm chụp giấy đen lên, tôi đã đặt sẵn món “bánh ngọt” thơm ngon hấp dẫn bên ngoài bình thủy tinh rồi chăm chú quan sát. Dưới sự dẫn dắt của bọ mẹ, những ẩn sĩ tí hon lần đầu tiên được chiêm ngưỡng thế giới bên ngoài, và ngay tắp lự lao vào tấn công ngấu nghiến phần thức ăn tôi đã chuẩn bị sẵn. Đàn con của bọ hung lăn phân chỉ vỏn vẹn ba đến bốn con, nhiều nhất cũng chỉ năm con. Trong đó con đực có đặc điểm nhận dạng khá rõ: sừng tương đối dài, còn con cái thì không có đặc điểm gì nổi bật. Sứ mệnh của bọ hung lăn phân rốt cuộc đã hoàn thành. Sau khi dẫn dắt đàn con lên mặt đất, thái độ và biểu hiện của nó xoay ngoắt một trăm tám mươi độ, tỏ ra hoàn toàn thờ ơ lãnh đạm với lũ con. Nhưng dẫu vậy, một người chứng kiến như tôi cũng chẳng thể nào quên được sự nhọc nhằn suốt bốn tháng ròng rã của nó. Tình mẫu tử của bọ hung lăn phân quả thực vô cùng vĩ đại. Vì những đứa con của mình, một loài côn trùng ăn phân nhỏ bé như thế lại sẵn lòng từ bỏ thú vui, thậm chí từ bỏ cả cảm giác thèm ăn, ròng rã suốt bốn tháng trời túc trực bên những viên phân chứa đựng sinh mệnh của đàn con, bận rộn không ngừng nghỉ cho đến ngày có thể hãnh diện dẫn dắt chúng bước lên mặt đất. Chỉ khi ấy, nó mới bắt đầu lại cuộc sống của riêng mình, mới có thể thỏa sức tận hưởng niềm vui tìm kiếm và thưởng thức phân tươi, thỏa sức làm những điều mình muốn, không cần phải lúc nào cũng căng thẳng cảnh giác, và có thể yên lòng nghỉ ngơi thật ngon mỗi khi thấm mệt. Đó quả là thứ tình cảm khiến người ta phải kính phục, bình dị mà xiết bao vĩ đại.