Chương 37: Màu sắc của côn trùng

Người xưa thường bảo, lòng yêu cái đẹp thì ai cũng có. Trong thế giới tự nhiên, cũng chẳng thiếu những sinh linh vừa mê cái đẹp lại vừa thấu hiểu thế nào là đẹp. Chẳng hạn như đám thợ đẩy phân – loài côn trùng ăn phân, chúng làm lụng cực nhọc, khoác trên mình lớp áo mộc mạc, nhưng lại thích đeo những món trang sức lộng lẫy chói ngời để điểm xuyết bản thân. Ví như bọ hung đen, mặt lưng nó khoác tấm áo đen kịt như đêm trường, nhưng mặt bụng lại tự phết lên sắc màu của quặng đồng vàng óng; một con bọ hung nọ lại dùng sắc đỏ sẫm nền nã để điểm tô cho đôi cánh cứng, con khác cũng chẳng chịu kém cạnh, ngực trước cài thêm viên ngọc màu đồng thau vùng Florence; ngay cả bọ hung ăn phân dưới ánh mặt trời cũng khoác tấm áo thâm trầm lặng lẽ, song mặt bụng hướng xuống đất lại khéo chọn đá thạch anh tím quý phái làm đồ trang sức. Trong đám côn trùng chuyên lùng sục bới móc chất bẩn, còn có một tay thợ kim hoàn kiêm nghệ sĩ ngọc bích rất đáng được nhắc tên, đó chính là Bọ Hung Sáng Chói – loài côn trùng ăn phân diễm lệ nhất trên Thảo nguyên Pampas. Tên của nó mang ý nghĩa xán lạn, quang đãng, huy hoàng, quả thực là một danh hiệu vô cùng vang dội. Nó cũng chẳng hề hữu danh vô thực, người nghệ sĩ kim hoàn với khiếu cảm thụ cái đẹp tuyệt vời này đã kết hợp hoàn hảo giữa ánh quang của đá quý và sắc lấp lánh của kim loại; khi ánh nắng từ trời cao rọi xuống, nó liền tỏa ra sắc màu rực rỡ của ngọc lục bảo cùng ánh sáng của đồng đỏ. Có thể nói, Bọ Hung Sáng Chói xứng đáng là tấm gương mẫu mực thành công trong giới thợ kim hoàn của loài côn trùng. Lòng yêu cái đẹp, côn trùng cũng chẳng ngoại lệ. Ngoài nhóm côn trùng ăn phân, còn có rất nhiều loài côn trùng khác cũng phô diễn kỹ nghệ trang điểm muôn hình muôn vẻ với trình độ thượng thừa. Chẳng hạn như Đơn Trảo Lệ Kim Quy Lam, nó sở hữu một sắc xanh lam hiếm thấy, sắc xanh này chỉ có thể tìm thấy trên cánh của một vài loài bướm vùng xích đạo, hoặc trên cổ của vài loài chim ruồi. Đó là một sắc lam tuyệt mỹ, dịu dàng hơn sắc xanh của bầu trời và tĩnh lặng hơn sắc xanh của sóng biển. Đám côn trùng như Cát Đinh, Bộ Giáp, Kim Tượng Hoa kim quy, bọ ánh kim trong phương diện điểm phấn tô son cho bản thân đều thể hiện vô cùng xuất sắc, chẳng hề thua kém bọ hung. Đôi khi, những kẻ đam mê châu báu và sắc màu ấy tụ họp lại một chỗ, muôn vàn luồng sáng lung linh đan xen chiếu rọi lẫn nhau, cảnh tượng ấy thực khiến người ta nhìn không xuể mắt. Thế nhưng, những viên ngọc tuyệt mỹ của loài côn trùng rốt cuộc được khai thác từ mỏ khoáng nào? Chúng lại được gia công bằng cách nào? Truy tìm ngọn nguồn của cái đẹp luôn là một việc làm mang lại niềm vui sướng. Hơn nữa, theo phán đoán của tôi, ngành hóa học phẩm màu hoàn toàn có thể gặt hái được những thành quả đáng kinh ngạc trong nghiên cứu này. Tuy nhiên, độ khó dường như rất cao, khoa học đến nay vẫn chưa thể giải đáp những món trang sức kiều diễm kia rốt cuộc từ đâu mà tới, được tạo ra bằng cách nào. Dẫu vậy, tôi tin rằng, vào một ngày nào đó trong tương lai, chúng ta nhất định sẽ tìm ra lời giải cho vấn đề này, dẫu cho lời giải ấy sẽ luôn cần được không ngừng hoàn thiện. Như vậy, chút thành quả thí nghiệm mà tôi thu được hiện tại có lẽ cũng có thể trở thành một mảnh ghép nhỏ trong lời giải ấy. Đó là chuyện từ rất lâu về trước, khi ấy tôi đang nghiên cứu quá trình biến đổi từ trứng thành kén của loài côn trùng màng cánh chuyên săn mồi, trong cuốn sổ tay ghi chép gần như toàn bộ những tay thợ săn côn trùng nơi tôi sinh sống. Hãy bắt đầu nói từ ấu trùng của Hoàng Sí Phi Hoàng Nê Phong đi, vóc dáng nó vừa phải, là đối tượng thí nghiệm rất thích hợp. Ấu trùng này sau khi nở không lâu, dưới lớp da trong suốt liền lộ ra vài đốm trắng li ti. Kế đó, diện tích của những đốm này nhanh chóng lan rộng, số lượng tăng lên chóng mặt. Cuối cùng, ngoại trừ hai hoặc ba đốt thân đầu tiên, toàn thân đều phủ kín những đốm trắng. Sau khi mổ xẻ ấu trùng, chúng tôi mới hay những đốm này là phần phụ thuộc của lớp mỡ. Chúng không những có số lượng cực kỳ đông đảo, mà còn thẩm thấu rất sâu, ăn sâu xuống tận đáy của lớp mỡ. Chúng ta hãy mượn sự trợ giúp của kính hiển vi để tiến sâu hơn vào việc khám phá bí mật bên trong lớp mỡ. Mô mỡ được cấu tạo từ hai loại túi hình bầu dục, hình dạng và thể tích đều như nhau, chúng kết hợp hỗn loạn, không theo trật tự nào để tạo thành lớp mỡ. Trong đó, một loại túi có màu vàng nhạt, trong suốt, chứa đầy những giọt dầu nhỏ li ti, thuộc về vật chất dự trữ dinh dưỡng, nói nôm na dễ hiểu chính là mỡ thịt. Loại còn lại có màu trắng như tinh bột, không trong suốt, bên trong còn có một thứ bột hạt rất mịn, trải dài thành những dải mờ ảo khiến túi bầu dục phồng căng lên. Dưới tấm lam kính hiển vi, loại túi bầu dục chứa chất bột này bất ngờ vỡ tung. Căn cứ vào quan sát trên, tôi suy đoán những đốm trắng kia được hình thành từ loại túi bầu dục thứ hai này, xem ra chúng ta phải tốn chút công sức để nghiên cứu kỹ về chúng. Trên lam kính hiển vi, tôi dùng axit nitric tác dụng riêng rẽ với hai loại túi bầu dục. Túi bầu dục chứa đầy chất béo không hề bị axit nitric ăn mòn, chỉ hơi ngả vàng một chút mà thôi. Trái lại, những hạt li ti không trong suốt, không tan trong nước bên trong túi bầu dục màu trắng, hễ gặp axit nitric liền sôi ùng ục sủi bọt, chẳng mấy chốc đã biến mất không còn tăm tích. Khi dùng axit nitric hòa tan những hạt bị phong kín trong túi bầu dục, tình hình cũng diễn ra y như vậy. Thế là, tôi mở rộng quy mô thí nghiệm, trích xuất mô mỡ từ rất nhiều con ấu trùng rồi cho tác dụng với axit nitric, cũng tạo ra phản ứng sôi sục sủi bọt vô cùng mãnh liệt. Nhưng khi bọt sôi lắng xuống, có một số cặn bã nổi lên trên, đó là những cục vón màu vàng rất dễ tách rời, chúng bắt nguồn từ màng tế bào và mô mỡ. Thế nhưng, những hạt màu trắng kia sau khi bị axit nitric hòa tan thì chẳng hề để lại một chút cặn thừa nào, chúng biến hoàn toàn thành chất lỏng trong suốt. Những hạt màu trắng này rốt cuộc là chất gì? Tôi toan tìm kiếm sự trợ giúp từ những bậc tiền bối, ngặt nỗi người đi trước chẳng hề để lại bất cứ tư liệu liên quan nào. Tôi chỉ đành tự mình lần mò từng bước một. Tôi cho dung dịch đã hòa tan hạt trắng vào một chiếc đĩa sứ tròn nhỏ, rồi đặt đĩa lên trên lớp tro nóng, dung dịch lập tức bốc hơi. Tôi nhỏ vài giọt amoniac hoặc vài giọt nước vào đáy đĩa, liền thu được một màu đỏ son tuyệt đẹp, chất nhuộm này chính là murexide. Bởi vậy, thứ vật chất làm căng phồng túi bầu dục màu trắng chính là axit uric, nói chính xác hơn là muối urat. Đến đây, câu đố rốt cuộc đã được hóa giải, cảm giác thành tựu khi tìm ra đáp án chính xác thật khiến lòng người vui sướng xiết bao! Thế nhưng, tôi cho rằng một hiện tượng sinh học trọng đại nhường này sẽ không phải là trường hợp cá biệt, dựa vào đó, tôi triển khai thí nghiệm với quy mô lớn hơn nữa. Tôi tiến hành thí nghiệm tương tự đối với toàn bộ ấu trùng côn trùng màng cánh săn mồi và ong mật đang trong giai đoạn nhộng ở khu vực mình sinh sống, trong mô mỡ của nhóm trước và bên trong cơ thể của nhóm sau đều tìm thấy các hạt axit uric. Cũng như vậy, trên cơ thể những loài côn trùng khác ở trạng thái ấu trùng hoặc trưởng thành, tôi cũng quan sát thấy loại hạt này. Tôi xin trình bày chi tiết cho mọi người thấy ấu trùng của hai loài thợ săn côn trùng: ấu trùng của nê phong và ấu trùng của bọ nước. Hẳn là trên thân chúng cũng tồn tại axit uric hoặc loại axit tương tự. Thế nhưng, thí nghiệm chứng minh rằng, loại axit này tích tụ trong cơ thể ấu trùng nê phong, song trong lớp mỡ của ấu trùng bọ nước lại chẳng hề thấy bóng dáng. Rốt cuộc là vì sao? Đó là bởi vì, ấu trùng nê phong đang ở vào thời kỳ biến thái, các đường bài tiết của cơ thể đều chưa thể mở ra, phần đuôi của cơ quan tiêu hóa giống như bị dây thừng trói chặt, khiến cho chất bài tiết thể rắn không cách nào tống ra ngoài. Axit uric một khi chẳng tìm được lối thoát, ắt phải tìm một nơi để dung thân, và chốn được axit uric lựa chọn chính là mô mỡ của ấu trùng. Cứ như thế, mô mỡ trở thành một kho chứa, dùng để cất giữ những phế phẩm thừa thãi do các cơ quan đào thải ra cùng những vật chất tạo hình đang chờ được gia công. Tình huống này khiến người ta liên tưởng tới trạng thái sau khi cắt bỏ thận ở động vật bậc cao. Urê trong máu vốn dĩ chỉ tồn tại với một lượng cực nhỏ không rõ rệt, nhưng một khi con đường bài tiết bị chặn đứng, nó chỉ đành tích tụ lại bên trong cơ thể, thế là urê trong máu mới lộ rõ mồn một. Còn tình hình của ấu trùng bọ nước thì hoàn toàn trái ngược, đường bài tiết trong cơ thể nó ngay từ đầu đã thông suốt không chút cản trở. Do đó, chỉ cần có axit uric sinh ra, nó lập tức có thể thông qua con đường này mà bài xuất ra ngoài cơ thể, chẳng cần phải biến mô mỡ thành kho chứa để cất giữ làm gì. Nghiên cứu về tàn dư của axit uric là một đề tài trọng đại, cũng rất đỗi thú vị, song điều này dường như hơi xa rời chủ đề của chúng ta. Giờ đây chúng ta cần tập trung thảo luận về vấn đề màu sắc của côn trùng, thôi thì hãy để việc tìm hiểu sâu hơn về tàn dư axit uric lại sau, chúng ta hãy quay về chuyện chính. Chúng ta hãy tiếp tục nhìn vào những tư liệu mà ấu trùng nê phong cung cấp. Toàn thân nó đều bán trong suốt, duy chỉ trừ một chỗ, đó chính là chiếc túi tiêu hóa thuôn dài nằm dưới lớp da ấu trùng. Chiếc túi này chứa đầy thức ăn mà ấu trùng đã thưởng thức, bởi thế mới căng tròn núng nính, tối tăm ảm đạm, lại còn mang sắc màu của rượu vang đỏ. Trên lớp da bán trong suốt lại lờ mờ của nó, chúng ta có thể nhìn thấy rõ ràng vô số túi bầu dục chứa axit uric màu trắng, số lượng nhiều không đếm xuể. Những hạt trắng muốt này chính là kiệt tác của người nghệ sĩ, nếu quan sát kỹ hơn nữa, bạn sẽ phát hiện ra đây chính là tấm áo lộng lẫy chưa hoàn thiện của nê phong. Cũng giống như ấu trùng của loài côn trùng màng cánh săn mồi mượn tàn dư axit uric để trang điểm những vằn vện như hổ trên thân mình, còn có một số loài côn trùng khác, trên mình chúng đều có cơ quan dùng để bài tiết tàn dư của bản thân, chúng liền tận dụng điều kiện thuận lợi này, biến chất thải do cơ thể sinh ra thành lớp y phục hoa lệ khoác lên người. Đối với những loài côn trùng này, phương pháp may mặc tận dụng nguyên liệu tại chỗ này là cực kỳ phổ biến. Song cũng có vài loài côn trùng không có được điều kiện ưu ái ấy, đường bài tiết của chúng vốn thông suốt. Để điểm trang cho mình thêm phần xinh đẹp, vài tay thợ khéo léo trong số chúng liền đi thu thập, cất giữ chất thải do loài côn trùng khác bài tiết ra, rồi chế thành xiêm y rực rỡ cùng trang sức hoa mỹ khoác lên thân mình. Bạch Ngạch Chung Tư chính là loài côn trùng khéo tay nhường ấy. Kẻ đeo kiếm vạm vỡ nhất trong các loài động vật vùng Phổ La Vượng Tư này vô cùng chăm chút cho diện mạo và trang phục của mình. Nó sở hữu một khuôn mặt rộng màu ngà voi, bụng mang sắc trắng như sữa, đôi cánh lớn được điểm xuyết tỉ mỉ bằng những đốm hoa văn màu nâu. Tháng Bảy, tiết trời chớm bước vào giữa hạ, đây là thời kỳ nó khoác lên mình bộ lễ phục cưới hỏi lộng lẫy, tôi lựa chọn đúng thời điểm này để tiến hành nghiên cứu sâu sắc về nó. Tôi giải phẫu nó dưới nước. Mô mỡ của nó rất đầy đặn, ánh lên sắc trắng vàng xỉn thành hình mạng lưới không đều, bên trong phồng lên những chất bột tụ lại thành từng đốm màu phấn trắng, hiện rõ mồn một trên lớp nền trong suốt. Tôi lấy một mẩu nhỏ mạng mỡ này đặt vào một giọt nước, chúng lập tức tan tác ra như mây khói. Nhờ kính hiển vi trợ giúp, chúng ta có thể thấy trong những đám mây ấy chứa một lượng lớn hạt mịn không trong suốt, nhưng tuyệt nhiên không tìm thấy những hạt cầu nhỏ của chất béo ăn được. Tương tự như thí nghiệm trước, tôi cũng dùng axit nitric để hòa tan các mô mỡ này. Vừa gặp axit, chúng liền sinh ra phản ứng hóa học hệt như khi hòa tan phấn trắng, sôi lên sùng sục rồi sủi bọt, tiếp đó tạo ra một lượng lớn amoni murexide, nhuộm cả cốc nước đầy thành một màu đỏ son tuyệt đẹp. Căn cứ vào đó, chúng ta có thể biết rằng mô mỡ của Bạch Ngạch Chung Tư cũng chứa muối urat. Tình trạng này quả thực khiến người ta không sao hiểu nổi! Trong mô mỡ của Bạch Ngạch Chung Tư chẳng tìm thấy lấy một chút chất béo dinh dưỡng nào, đồng nghĩa với việc mô mỡ không hề có nguồn dự trữ dinh dưỡng, vậy mà mạng lưới mỡ ấy lại thấm đẫm một lượng lớn muối urat, thứ mô mỡ như thế thật quá đỗi kỳ lạ! Tháng Bảy là mùa giao phối của Bạch Ngạch Chung Tư, với nó, ngày quy tiên về cõi cực lạc cũng chẳng còn xa nữa, nó chẳng cần phải tích lũy cho tương lai làm gì. Trong những ngày tháng ngắn ngủi đếm từng phút từng giây này, điều nó cần, điều nó khao khát duy nhất chỉ là điểm trang cho mình thật lộng lẫy kiều diễm. Thế là, nó biến kho dự trữ dinh dưỡng trước kia thành xưởng gia công màu nhuộm, sản sinh ra thứ hồ axit uric màu phấn trắng, phủ một lớp sắc tố như thế bên dưới lớp da bán trong suốt. Nó thoa thứ phẩm màu này lên mặt và trán, đôi má liền mang sắc ngà voi trang nhã; nó bôi phẩm màu lên bụng, chiếc bụng lớn liền khoác lên sắc trắng như sữa. Nghiên cứu phân tích y phục của loài muỗm này vô cùng thú vị và để lại ấn tượng sâu sắc. Tuy nhiên, những người bạn ở vùng nhiệt đới hứng thú với điều này có lẽ sẽ hỏi: Nơi tôi sống không tìm thấy đối tượng thí nghiệm như Bạch Ngạch Chung Tư, thì phải làm sao? Không sao cả, tôi xin giới thiệu tới mọi người loài Bồ Đào Thụ Chung hết sức phổ biến. Bụng của loài côn trùng này cũng khoác lớp sa mỏng màu trắng sữa, sắc màu ấy cũng bắt nguồn từ axit uric. Trong họ hàng nhà muỗm vẫn còn vài kẻ vóc dáng nhỏ bé, nghiên cứu chúng sẽ tốn công sức hơn đôi chút, nhưng ở những mức độ khác nhau, chúng đều sẽ cho chúng ta thấy cùng một kết quả. Nếu nói bộ y phục trắng muốt của Bạch Ngạch Chung Tư là vẻ lộng lẫy kín đáo, thì nhân vật xuất hiện tiếp sau đây lại sở hữu một bộ trang phục rực rỡ chói lòa. Bậc thầy sắc màu này chính là ấu trùng của Đại Kích Thiên Nga. Toàn thân nó sặc sỡ muôn màu, trên nền áo lót đen tuyền còn thêu dệt những đường hoa văn vàng crôm, đỏ chu sa và trắng phấn. Kiểu dáng thêu thùa cũng muôn hình vạn trạng, có dạng đốm tròn, có dạng ánh sao, có dạng dải lụa màu, đủ loại sắc thái và đường nét cùng nhau tỏa sáng. Trông nó chẳng khác nào nữ hoàng vũ hội khoác trên mình bộ dạ phục lộng lẫy, hèn chi Réaumur từng hết lời ca ngợi nó là "mỹ nhân". Chúng ta hãy thử cặn kẽ khám phá bộ xiêm y thêu thùa xinh xắn này xem sao. Giải phẫu con ấu trùng, lấy axit nitric xử lý phần mang sắc đen, ta thấy nó không hề bị hóa chất này ăn mòn, trước và sau phản ứng, vị trí này đều giữ nguyên màu sắc ảm đạm. Thế nhưng, những vùng mang màu sắc khác thì lại hoàn toàn trái ngược. Dưới kính lúp, chúng ta có thể thấy dưới lớp da, ngoài các mảng màu đen ra còn có một tầng sắc tố. Đó là một chất tiết có tính dính, chỗ thì màu đỏ, chỗ lại mang sắc trắng hoặc vàng. Tôi cẩn thận bóc một mẩu da từ lớp màng sặc sỡ này, cho nó tác dụng với axit nitric, và tình trạng quen thuộc lại xuất hiện: sắc tố vừa gặp axit liền sôi lên sủi bọt, rồi sản sinh ra amoni murexide. Căn cứ vào đó có thể khẳng định, chiếc áo thêu rực rỡ của ấu trùng cũng được làm từ axit uric, axit uric tồn tại trong mô mỡ của nó nhưng với số lượng rất ít. Tầng sắc tố sau khi bị thuốc thử tẩy sạch màu thì trở nên vô cùng trong suốt, hoàn toàn trái ngược với phần màu đen. Bộ xiêm y của chú ấu trùng xinh đẹp này được tạo nên từ những mẩu màu đen cùng các mẩu màu khác. Nhóm màu đen thực chất là sản phẩm của chất nhuộm, sở dĩ nó không bị axit nitric hòa tan hay ăn mòn là vì chất nhuộm đã ngấm sâu vào tận bên trong các mẩu này, hòa làm một thể, không thể nào tách rời. Còn những mẩu màu đỏ, trắng và vàng lại là một lớp phủ khác, tựa như một lớp sơn quét lên tường. Trên những phiến mỏng bán trong suốt ấy có dịch axit uric, vốn là chất lỏng từ các ống nhỏ của tầng mỡ chảy dồn về. Khi được xử lý qua axit nitric, trên nền đen thẫm ảm đạm của các mẩu đen lại hiện lên những đốm sáng trong suốt, chính là vị trí của các mẩu đỏ, trắng và vàng ban đầu. Tiếp theo, hãy chọn một đại diện có trang phục xuất chúng trong lớp hình nhện, tôi chọn Thải Đái Viên Võng Chu. Bộ trang phục nó khoác trên mình, xét về độ tươi tắn phong phú của màu sắc hay nét độc đáo tinh xảo của hoa văn, đều có thể sánh ngang với dạ phục của ấu trùng Đại Kích Thiên Nga, thậm chí về mặt phối họa tiết còn có phần nhỉnh hơn. Bề mặt chiếc bụng đồ sộ của nó có sắc đen thẳm của màn đêm, sắc vàng tươi như cánh hoa hướng dương và sắc trắng sáng tựa hoa tuyết, ba màu luân phiên tạo thành những dải lụa màu uốn lượn; nơi đuôi bụng, nó chỉ chọn hai gam màu tương phản dữ dội là đen và vàng, trong đó, màu vàng xếp thành hai dải chạy dọc, kéo dài đến bên cạnh núm nhả tơ thì chuyển dần từ vàng sang vàng cam; bên sườn ngực nó có một hoa văn màu nhạt tản rộng ra xung quanh, họa tiết ấy vô cùng trừu tượng, khó mà nhìn ra rốt cuộc là hình gì. Quan sát con Thải Đái Viên Võng Chu này từ bên ngoài dưới kính lúp, có thể thấy phần màu đen rất đồng nhất, cường độ đậm nhạt khắp nơi như nhau. Còn những phần mang màu sắc khác lại có dạng lưới, mắt lưới hết sức khít khao, cấu tạo từ các hạt đa giác, những mắt lưới nhỏ này chất thành từng cụm. Sau khi giải phẫu, chúng tôi phát hiện những mẩu vụn màu đỏ, vàng hoặc trắng này có nguồn gốc từ một loại phẩm màu phủ ngoài, có thể dễ dàng dùng đầu cọ quét sạch. Chúng ta cũng có thể thấy, tại những dải màu đen hoặc vàng, lớp vỏ da mang màu đen hoặc vàng; nhưng ở dải màu trắng, lớp vỏ da lại bán trong suốt. Bóc lớp vỏ ở dải màu trắng ra, có thể thấy những đốm trắng xếp thành dải, các đốm này có hình đa giác, phân bố chỗ dày chỗ thưa. Chính những đốm trắng trong suốt này đã dệt nên một dải lụa trắng muốt cho con nhện, tôn thêm vẻ đẹp cho các dải trang sức rực rỡ khác. Tôi đặt những hạt nhỏ mang màu sắc này lên lam kính hiển vi, cho chúng tác dụng với axit nitric, nhưng không hề xuất hiện hiện tượng sôi sủi bọt như ở những loài côn trùng trước, do đó tôi có thể khẳng định, thứ màu nhuộm này không liên quan gì đến axit uric. Tôi suy đoán, sắc tố mà loài nhện dùng dưới da để tạo nên các dải màu đen, vàng, đỏ, cam chính là guanin, một loại ancaloit có trong nước tiểu của động vật hình nhện. Tóm lại, loài nhện này đã dùng guanin để may dệt nên bộ lễ phục lộng lẫy điểm trang cho chính mình. Thuật lại tới đây, chúng ta hãy cùng tổng kết lại đôi chút, ấu trùng Hoàng Sí Phi Hoàng Nê Phong, Bạch Ngạch Chung Tư sắp đến ngày cưới, ấu trùng Đại Kích Thiên Nga và Thải Đái Viên Võng Chu, chúng đã cho chúng ta biết điều gì? Những phế phẩm của cơ thể như axit uric, guanin và các chất cặn bã khác do quá trình vận hành sự sống sinh ra, đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc tạo màu cho côn trùng. Sự lên màu của côn trùng chia thành hai trường hợp: nhuộm màu và quét màu. Cái gọi là nhuộm màu, vật liệu của phương pháp này là thuốc nhuộm. Khi lên màu cho lớp vỏ da, thuốc nhuộm ngấm sâu vào trong da, cả hai kết hợp với nhau thành một khối thống nhất, không thể tách rời, vì vậy không tài nào dùng đầu cọ quét sạch được. Giống như phẩm nhuộm vải thấm sâu vào từng sợi dệt, khiến mảnh vải vốn không màu biến thành vải hoa rực rỡ. Còn cái gọi là quét màu, chính là dùng sơn phủ để tạo màu cho lớp vỏ da. Bản thân lớp vỏ da vốn không màu, bán trong suốt, lớp sơn phủ này là sản phẩm từ nước tiểu, chỉ cần dùng đầu cọ quét nhẹ một cái là sạch bong. Điều này hơi giống việc dán hoa văn lên vải, tức là bôi và dán màu lên trên, rất dễ dàng bóc ra. Hai loại chất liệu thuốc nhuộm và sơn phủ này hoàn toàn khác biệt về cách sử dụng lẫn phân bổ; vậy thì, tính chất hóa học của chúng cũng có sự khác nhau lớn đến thế chăng? Cách nói này chưa đủ sức thuyết phục. Trên lưng ấu trùng Đại Kích Thiên Nga trang điểm những đốm màu đen cùng các màu trắng, đỏ, vàng, thuốc nhuộm và sơn phủ cùng tồn tại trên một cơ thể. Dù hiện tại chúng ta chưa thể dùng thuốc thử hóa học để vạch trần nguồn gốc chung của hai chất này; thế nhưng, sự tương đồng gần gũi nhất giữa đôi bên lại khẳng định chắc chắn về nguồn gốc chung của chúng. Nghiên cứu về chất nhuộm màu của côn trùng là một quá trình tương đối trắc trở, hiện tại hiện tượng rõ ràng duy nhất mà chúng ta có thể quan sát được chỉ là: sự phát triển và biến đổi của chất nhiễm sắc. Chúng ta hãy thử thỉnh giáo loài Bọ Hung Thánh trên thảo nguyên xem sao, có lẽ sẽ thu hoạch được nhiều điều hơn nữa. Bọ Hung Thánh vừa mới trút bỏ lớp áo nhộng cũ kỹ, thay một bộ trang phục có phần kỳ lạ, bộ cánh này dường như chẳng dính dáng chút nào tới lớp áo đen tuyền mà con trưởng thành mặc. Ngoại trừ cánh cứng và bụng có màu trắng, đầu, vuốt và ngực của nó đều ánh lên sắc đỏ quặng sắt tươi tắn, tông màu hệt như sắc đỏ trên lưng ấu trùng Đại Kích Thiên Nga. Cùng một loại chất nhiễm sắc, do hình thức sắp xếp phân tử khác nhau, nó nhất định cũng đang ở trạng thái chuyển hóa trong lớp da của bụng và cánh cứng; bởi vì chẳng bao lâu sau, bụng và cánh cứng của Bọ Hung Thánh cũng chuyển sang màu đỏ, toàn thân nó đỏ rực một màu. Lớp sương mù màu nâu ban đầu bắt đầu xuất hiện trên đầu và các răng cưa ở chân trước, theo thời gian dần lan ra khắp cơ thể, thay thế cho sắc đỏ; cuối cùng, tất cả đều hóa thành màu đen tuyền của con trưởng thành. Đến đây, màn thay trang phục tựa như trình diễn thời trang của Bọ Hung Thánh rốt cuộc cũng hạ màn. Trong vòng chưa đầy một tuần lễ, Bọ Hung Thánh từ không màu chuyển sang có màu, từ đỏ sang nâu rồi cuối cùng là đen tuyền, ấy là nhờ vào tác dụng của một cấu trúc phân tử mới. Nó hệt như một bộ đồ chơi xếp hình, các khối gỗ tự thân không hề thay đổi, nhưng người ta có thể dựa vào thứ tự sắp đặt khác nhau để ghép nên một tòa cao ốc chọc trời hay một quần thể biệt thự nhỏ xinh. Chỉ cần thay đổi cách sắp xếp của cấu trúc phân tử đơn giản ấy, những kỳ tích đáng kinh ngạc đã có thể ra đời. Khi bạc bị phân chia đến tận cùng bằng phương pháp hóa học, bản chất của nó chỉ là thứ bụi trông tựa tàn tro. Thế nhưng, khi đám bụi này được ép chặt giữa hai vật thể cứng, các phân tử sắp xếp lại trật tự, nó liền có được ánh kim lấp lánh và biến thành thứ bạc ta hằng quen thuộc. Dẫn xuất của axit uric là amoni murexide, khi hòa tan trong nước sẽ hiện ra sắc đỏ son rực rỡ, nhưng kết tinh thành thể rắn lại tỏa ánh sáng xanh ánh vàng. Bởi vậy, muốn có được ánh kim thì chẳng cần tốn công thay đổi bản chất phẩm nhuộm, chỉ cần tìm ra một trật tự sắp xếp thích hợp là xong. Hẳn là bọ hung lăn phân, Song Ao khương lang cùng biết bao loài côn trùng khác đều dùng cách thông minh này để điểm trang cho mình. Bọ Hung Sáng Chói đã dùng sắc đỏ đồng và ngọc bích thay thế cho màu đỏ đơn điệu ban đầu, còn Bọ Hung Thánh thì thay sắc đỏ sơ khai bằng màu đen bóng bẩy. Hãy cùng đúc kết lại: bộ y phục côn trùng khoác lên mình và những viên ngọc chúng mang đều bắt nguồn từ một chất duy nhất, đó chính là dẫn xuất từ chất thải bài tiết nước tiểu. Tùy theo cách thức sắp xếp tổ hợp phân tử khác nhau mà sinh ra sắc đỏ ánh kim của Bọ Hung Sáng Chói hay sắc đen bóng của Bọ Hung Thánh. Thứ vật chất này hiện lên màu đen trên lưng bọ hung đống phân và bọ hung đen, rồi lại hoán đổi trật tự sắp xếp để nhuộm tím bụng của loài trước và phủ sắc đồng thau lên bụng loài sau. Nó biến hóa màu sắc và độ lấp lánh tùy theo từng bộ phận trên cơ thể côn trùng. Thế nhưng y phục hoa lệ và ngọc ngà lấp lánh của lũ côn trùng lại chẳng dính dáng gì tới ánh mặt trời; chúng không cần nhờ cậy ánh sáng khi chế tác những món trang sức diễm lệ kia. Lúc bọ hung và Bọ Hung Sáng Chói rời khỏi hang tối, khi Cát Đinh kết thúc giai đoạn ấu trùng để chui ra từ sâu trong thân cây, chúng đều đã sở hữu những món trang sức hoàn thiện nhất. Bước ra từ cõi tối tăm, ánh dương rọi chiếu không làm trang sức của chúng thêm phần rực rỡ, cũng chẳng hề biến đổi màu sắc thêm một lần nào nữa. Dẫu vậy, tôi vẫn nghiêm túc làm một thí nghiệm. Tôi chia Bọ Hung Thánh, bọ hung và bọ hoa ra làm hai nhóm, một nhóm đặt trong môi trường tối tăm, nhóm còn lại đón nhận ánh sáng mặt trời. Để tránh nhiệt độ quá gắt của nắng làm tổn thương đến nhộng, tôi dùng một màn chắn nước đặt giữa hai tấm kính mỏng nhằm làm dịu bớt ánh sáng. Kết quả thí nghiệm đã chứng minh, ánh mặt trời hoàn toàn không tham gia vào công đoạn dệt áo hay mài giũa ngọc ngà của côn trùng. Quá trình đổi màu ở cả hai nhóm diễn ra y hệt nhau, nắng chẳng hề đẩy nhanh tiến độ, cũng không khiến nó chậm lại. Côn trùng dùng cặn bã nước tiểu làm sắc tố, và thứ sắc tố này cũng tìm thấy trong cơ thể của nhiều loài động vật bậc cao; loài bò sát cũng dùng chất tương tự để tô điểm lớp da của mình. Sau một thời gian dài xử lý bằng axit clohydric sôi sùng sục, sắc tố của một loài thằn lằn nhỏ châu Mỹ đã biến thành axit uric, và đây tuyệt đối không phải trường hợp cá biệt. Loài chim cũng đại để như vậy, bộ lông muôn màu rực rỡ của chúng ít nhiều đều có liên quan tới chất thải bài tiết nước tiểu. Thiên nhiên, vị kiến trúc sư kỳ diệu, người nghệ sĩ vĩ đại ấy, đã biến carbon đen đúa thành kim cương lóa mắt, biến thứ phế phẩm tầm thường trong cơ thể côn trùng thành những món trang sức tuyệt mỹ. Có ai ngờ được rằng sắc ngũ giác lung linh của bồ câu rừng, màu ngọc xanh biển của chim bói cá, sắc thạch anh tím của chim ruồi, hay viên hồng ngọc của Bọ Hung Sáng Chói... tất cả những món trang sức rạng ngời ấy, nguồn cội hóa ra lại chỉ là một giọt nước tiểu. Quả thực khiến người ta không sao kìm được lời tán thán trước kiệt tác tuyệt diệu khôn cùng của tạo hóa.