Chương 88: Đài khí tượng của Tùng Mao Trùng

Tháng Giêng là một tháng quan trọng đối với Tùng Mao Trùng, bởi lúc này chúng bước vào đợt lột xác thứ hai. Đây lại là một lần thăng hoa nữa của sinh mệnh. Chỉ cần thời tiết cho phép, lũ Tùng Mao Trùng sẽ chẳng kể ngày đêm mà nấn ná trên bệ tròn nơi tổ ấm, chen chúc xúm xít, nương tựa vào nhau đón chờ thời khắc lột xác. Qua lần lột xác này, Tùng Mao Trùng khoác lên mình một tấm áo mới, so với bộ trang phục lộng lẫy trước đó thì bộ này có phần mộc mạc và ảm đạm hơn. Lông ở giữa lưng mang sắc vàng cam sẫm, pha lẫn nhiều sợi lông dài màu trắng, trông tựa như tấm áo cũ bạc màu qua năm tháng dầm dãi giặt giũ. Trên bộ trang phục màu xám xịt này, Tùng Mao Trùng đã gắn thêm vài cơ quan hết sức kỳ lạ, và chính những cơ quan mới này đã thu hút sự chú ý của Réaumur. Một khe hở hẹp dài chạy ngang qua tám đốt thân của Tùng Mao Trùng, trông như vết rạch của dao mổ. Khe hở này tuân theo mệnh lệnh của chủ nhân, khi thì hé mở hoặc mở toang, lúc lại khép chặt hoàn toàn. Nội tạng của Tùng Mao Trùng luồn qua khe hở, nhô lên thành một bọng tròn gồ hình bướu lạc đà. Nó không có màu, bề mặt mịn màng, phía trước có hai chấm lớn màu nâu đen, phía sau điểm xuyết hai sợi lông mảnh màu vàng cam, xung quanh xoè phẳng những sợi lông dài màu trắng. Quan sát chiếc bọng tròn này là một việc vô cùng thú vị, bởi nó cực kỳ nhạy cảm, chỉ một kích thích nhỏ nhất cũng đủ khiến nó phản ứng dữ dội. Tôi dùng một cọng rơm khẽ chạm vào núm thịt mịn màng ấy, nó lập tức thụt lùi, trốn xuống dưới lớp biểu bì đen, tạo thành một khe hở hình bầu dục sâu hoắm tựa đôi môi. Đây chính là một dạng lỗ khí, bờ môi nhanh chóng khép lại, biến mất không dấu vết. Bị cọng rơm chạm vào, đốt thân này kéo theo hàng loạt phản ứng dây chuyền, các đốt lân cận cũng nhất tề bắt chước như tập theo nhịp của người chỉ huy, toàn bộ đều khép chặt bờ môi lại. Cùng với sự co thắt và khép kín của bờ môi, những sợi lông dài màu trắng vốn nằm phẳng xung quanh bỗng dựng đứng thẳng tắp; hai sợi lông mảnh màu cam rực rỡ phía sau núm thịt bị vùi sâu dưới lớp biểu bì đen, chút điểm xuyết rạng rỡ trên tấm áo mộc mạc đã hoàn toàn biến mất. Khi mọi thứ lắng dịu trở lại, bờ môi hẹp dài lại hé mở lần nữa, núm lồi nhạy cảm lại trồi lên. Thế nhưng, hễ có kích thích xuất hiện, nó lại vội vã lẩn trốn dưới lớp da ngoài. Tôi vô cùng hứng thú với cơ quan đặc biệt này của Tùng Mao Trùng, bèn dùng nhiều cách khác nhau để kích thích nó luân phiên đóng mở nhanh chóng. Một làn khói thuốc thoảng qua cũng đủ dụ nó thò ra: lỗ khí hé mở, để lộ núm thịt mịn màng; nhưng nếu khói quá nồng quá sặc, Tùng Mao Trùng sẽ vặn mình khép chặt cơ quan lại. Cơ quan khác thường này khơi dậy tính tò mò trong tôi. Rạch ra nhiều khe hẹp trên lưng như thế, rốt cuộc chúng dùng vào việc gì? Réaumur từng đưa ra một giả thuyết. Ông cho rằng những vết rạch ấy là lỗ thở của Tùng Mao Trùng, gọi đó là khí môn. Với nhận định này, tôi không dám đồng tình. Trước hết, chẳng có loài côn trùng nào lại xẻ toác lưng mình ra để thông khí; vả lại, tôi đã dùng kính lúp soi xét rất kỹ mà không hề phát hiện chiếc van nào nối liền khe hẹp với nội tạng bên trong. Hô hấp không phải là lý do tồn tại của những vết rạch ấy, chúng ta buộc phải tìm câu trả lời theo một hướng khác. Bọng tròn nhô lên từ vết rạch trên lưng Tùng Mao Trùng là một lớp màng mềm mại, ngỡ như nó để nội tạng mình luồn qua vết rạch mà lớn lên giữa thinh không. Chúng ta đã thấy mức độ nhạy cảm của bộ phận này, tôi còn dùng đầu đinh ghim chấm một giọt nước nhỏ lên núm thịt, cơ quan ấy lập tức co rúm và khép lại. Dù là thứ cứng rắn đến đâu cũng chẳng thể khiến nó thấy ngứa ngáy mà mở khe ra được. Quan sát mách bảo ta rằng, những chiếc bọng tròn ra vào vết rạch theo lệnh của Tùng Mao Trùng chính là cơ quan cảm giác. Nó nhô ra để dò la tin tức, nắm bắt tình hình; nó thụt vào, ẩn nấp dưới lớp biểu bì đen là để bảo toàn khả năng cảm giác tinh tế. Vậy thì, chúng đang thu thập thông tin gì? Nếu không bắt đầu từ tập tính sinh hoạt thường ngày của Tùng Mao Trùng, e rằng khó lòng tìm ra câu trả lời. Tùng Mao Trùng có thể coi là kẻ lập dị trong giới côn trùng, chúng hoạt động mạnh nhất vào mùa đông lạnh giá. Trong tiết trời giá buốt, những loài côn trùng khác đều ngủ vùi, lờ đờ tê liệt; nhưng những người thợ dệt Tùng Mao Trùng này lại miệt mài lao động rầm rộ. Cuộc sống của chúng giản đơn mộc mạc, ban ngày chỉ cần trời quang mây tạnh là bò ra bệ tổ sưởi nắng, ngủ trưa; đêm xuống, khoảng từ bảy đến chín giờ, chúng lũ lượt kết thành đàn, rời tổ ra ngoài gặm lá thông; no nê rồi thì chẳng nề hà vất vả dệt tơ trên mặt tổ; đến khi quay về thì trời đã sang nửa đêm buốt giá. Thế nhưng, những người thợ dệt bận rộn giữa mùa đông ấy muốn ra ngoài làm việc cũng phải có điều kiện thời tiết nhất định. Thời tiết khắc nghiệt vượt quá giới hạn chịu đựng sẽ vô cùng khủng khiếp đối với Tùng Mao Trùng khi phải lao động trong giá rét và màn đêm. Nếu xuất hành vào lúc cuồng phong gầm thét, chúng có thể bị gió bắc dữ dội cuốn phăng mất mạng; nếu mưa tuyết sầm sập kéo đến, sương giá bủa vây, chúng bắt buộc phải trốn trong tổ, nơi che mưa chắn rét an toàn. Tiết trời mùa đông vốn khôn lường, muốn bình an vượt qua mùa đông giữa những ngày khắc nghiệt ấy thì từng giây từng phút đều phải cẩn trọng. Nếu có thể đoán trước được giông bão sắp tới thì tốt biết bao! Tôi đoán rằng, có lẽ trên thân Tùng Mao Trùng thực sự trang bị một cơ quan đặc biệt nào đó có thể do thám bí mật của thời tiết. Bây giờ, tôi xin kể lại nguồn cơn của phỏng đoán táo bạo này! Một người giữ rừng biết tôi nuôi Tùng Mao Trùng trong nhà kính liền ngỏ ý muốn đến xem. Trong cánh rừng thông thuộc quyền cai quản của ông, một công việc quan trọng là tiêu diệt các tổ sâu róm, bởi thế ông vô cùng căm ghét cái giống bọ hễ chạm vào là gây ngứa ngáy đau đớn này, song cũng rất đỗi tò mò muốn xem chúng ăn uống ra sao. Người giữ rừng cùng một người bạn đến đúng hẹn vào buổi tối, ba người chúng tôi chuyện trò rôm rả để giết thời gian chờ đợi. Cuối cùng cũng điểm chín giờ, tôi thắp đèn lồng, dẫn khách vào nhà kính để thưởng lãm bữa dạ yến của Tùng Mao Trùng. Vị khách đầy háo hức dán chặt mắt vào cành thông, thế nhưng trên đó lại chẳng có lấy một con Tùng Mao Trùng nào! Sao có thể như vậy được? Mọi đêm trước, cứ hễ điểm chín giờ là chúng lại rộn rã kéo nhau lên cành thông gặm lá xanh, đông đúc đến mức vít cong cả cành; cớ sao hôm nay chẳng thấy bóng dáng con nào? Thôi được, hãy kiên nhẫn đợi thêm một lát, ngay cả người đúng giờ nhất đôi khi cũng có lúc trễ hẹn cơ mà. Tấm lòng thành và sự nhẫn nại của khách tham quan chẳng lay chuyển nổi lũ Tùng Mao Trùng đang co cụm trong tổ kén. Đồng hồ điểm mười giờ, vẫn không một con sâu nào chịu ra tiếp khách. Mười một giờ, vẫn bặt vô âm tín. Chúng dường như đã giao hẹn với nhau từ trước, đêm nay quyết không nể mặt người nuôi nấng chu cấp thức ăn cho mình. Nhận ra tình cảnh đó, tôi đành áy náy tiễn những vị khách đã đợi suốt ba tiếng đồng hồ ra về. Hỡi lũ Tùng Mao Trùng vô tình, cớ sao lại để người nuôi dưỡng các ngươi phải bẽ mặt ngượng ngùng trước mặt khách như thế? Sang ngày hôm sau, tôi mới lờ mờ hiểu ra căn nguyên. Đêm ấy và sáng sớm tuyết rơi mù mịt, đó là trận tuyết lớn nhất kể từ đầu mùa đông năm nay. Phải chăng Tùng Mao Trùng đã sớm dự đoán được biến đổi dữ dội của thời tiết, thà chịu đói chứ nhất quyết không chịu ra ngoài? Thế nhưng, làm sao chúng biết trước được sự biến đổi đột ngột của bầu khí quyển khi chẳng có dấu hiệu báo trước nào? Để làm rõ mối quan hệ giữa biến đổi khí quyển và hành vi bất thường của Tùng Mao Trùng, tôi bắt đầu tiến hành quan sát tỉ mỉ. Sau đó, tôi liền lập nên Đài Khí Tượng Tùng Mao Trùng. Dẫu cuộc sống bần hàn khiến đài khí tượng của tôi chẳng có nổi một chiếc khí áp kế, nhưng trong huyết quản tôi vẫn sục sôi lòng nhiệt huyết. Tôi theo dõi sát sao lũ Tùng Mao Trùng trong nhà kính lẫn ngoài Hoang Thạch Viên, ghi chép lại tường tận những lúc chúng ẩn cư, hoạt động hay xuất hành; đồng thời, tôi cũng ghi nhận tình hình thời tiết lúc quan sát và bản đồ khí tượng trên tờ Thời Báo vào cuốn sổ tay. Trước hết tôi xin giới thiệu qua về cơ cấu của Đài Khí Tượng Tùng Mao Trùng. Nó có hai trạm, một trạm đặt trong nhà kính, trạm còn lại nằm trên cây thông ngoài Hoang Thạch Viên. Giữa mùa đông giá buốt, có thể thu thập tư liệu đều đặn liên tục mà không phải dầm mưa dãi tuyết quả là điều hạnh phúc, bởi thế trạm trong nhà kính khiến tôi ưng ý hơn; tuy nhiên, trạm trên cây thông lộ thiên cũng không thể thiếu, nó giúp các ghi chép của tôi thêm phần chuẩn xác, phong phú. Hãy xem lũ Tùng Mao Trùng trong nhà kính mách bảo chúng ta điều gì trước nhé! Những đối tượng quan sát này chẳng phải lo lắng mưa tuyết sương giá, cho nên những biến động thời tiết nhỏ nhặt sẽ không lọt vào mắt chúng, chúng chỉ bận tâm đến những biến đổi cấp cao của môi trường khí quyển mà thôi. Đêm ngày 13 tháng 12, chúng từ chối bước chân ra ngoài, không thèm đoái hoài đến mong mỏi muốn chiêm ngưỡng cuộc sống của chúng từ những vị khách. Dù đêm hôm đó và sáng hôm sau mưa tuyết hoành hành, nhưng điều ấy chẳng thể đe dọa lũ Tùng Mao Trùng đang trú ngụ an toàn trong nhà kính; ắt hẳn là vì môi trường khí quyển đã xảy ra biến động vô cùng trọng đại. Quả nhiên, bản đồ khí tượng trên tờ Thời Báo đã xác nhận suy đoán của chúng tôi. Ngày 13, khu vực chúng tôi nằm trọn dưới vùng áp thấp mạnh mẽ, quần đảo Anh xuất hiện hiện tượng nhiệt độ tụt dốc chưa từng thấy, đợt rét này tràn đến vùng của chúng tôi vào ngày 13 và kéo dài mãi đến tận ngày 22. Trong khoảng thời gian này, Tùng Mao Trùng trong nhà kính bị áp suất giảm mạnh đe dọa nên cứ ẩn cư mãi trong tổ tơ không chịu thò đầu ra; mãi tới khi cảm thấy an toàn hơn đôi chút, chúng mới ra ngoài gặm lá thông và nhả tơ dệt tổ; dẫu vậy, hễ thời tiết chuyển biến xấu hơn là chúng lại lập tức rúc về tổ sâu. Còn lũ Tùng Mao Trùng trên cây thông ngoài Hoang Thạch Viên thì không ra ngoài lấy một lần. Chúng không có nhà kính chở che, chỉ biết trông cậy vào chiếc tổ tơ bé nhỏ của mình. Dẫu khoảng thời gian chịu sự chi phối của vùng áp thấp này có gió bấc cuồng nộ và mưa tuyết bất ngờ, song phần lớn thời gian trời vẫn hửng nắng; dẫu thế, chúng vẫn cẩn trọng ở lì trong nhà, quyết không bước ra ngoài, chẳng dám mạo hiểm dù chỉ một chút. Giờ đây gần như có thể khẳng định, hành động của Tùng Mao Trùng và sự biến thiên của khí áp có mối liên hệ mật thiết với nhau. Khi khí áp giảm xuống, Tùng Mao Trùng liền ẩn cư trong nhà, tuyệt đối không ra ngoài; khi khí áp tăng lên, Tùng Mao Trùng lại ra ngoài hoạt động như thường lệ. Còn có một ví dụ khác khiến chúng tôi càng thêm chắc chắn về kết luận này. Theo bản đồ khí tượng của tờ Thời Báo, chúng tôi được biết một vùng áp thấp có tâm gần quần đảo Saint-Guénolé đang mở rộng về phía khu vực chúng tôi, dự kiến tràn tới vào ngày 19 tháng Một, mang theo những cơn gió bấc dữ dội cùng giá rét cắt da cắt thịt. Tiết trời buốt giá phủ đầy băng tuyết ấy kéo dài suốt năm ngày. Trong năm ngày đó, lũ Tùng Mao Trùng trên những cây thông ngoài trời không hề rời tổ lấy một bước. Ngay cả những con Tùng Mao Trùng trong nhà kính, dẫu đã tránh được mối đe dọa từ cuồng phong và rét buốt, cũng đều rúc kỹ trong tổ kén. Sang ngày 25, thời tiết khắc nghiệt rốt cuộc cũng qua đi, trong hơn một tháng tiếp theo phần lớn đều là chuỗi ngày đẹp trời, dẫu là Tùng Mao Trùng ngoài Hoang Thạch Viên hay Tùng Mao Trùng trong nhà kính đều vui vẻ bò ra ngoài ăn lá, nhả tơ. Ngày 23 và 24 tháng Hai, Tùng Mao Trùng nơi Hoang Thạch Viên đột ngột ngừng ra ngoài. Trên các cành thông trong nhà kính cũng chỉ lơ thơ vài con bạo dạn xuất hiện; vậy mà mấy ngày trước chúng còn chen chúc nhung nhúc trên những cành lá kim kia. Dựa vào kinh nghiệm trước đó, tôi đoán định vài ngày tới sẽ có một đợt áp thấp rất mạnh tràn xuống vùng chúng tôi. Quả nhiên không ngoài dự liệu, hai ngày sau, Thời Báo một lần nữa chứng thực dự báo của Đài Khí Tượng Tùng Mao Trùng. Bản tin khí tượng cho hay: ngày 22, một luồng áp thấp cực mạnh từ vịnh Biscay tràn xuống phía nam, ngày 23 lan đến Algérie, ngày 24 quét tới bờ biển Phổ La Vượng Tư, ngày 25 tuyết lớn rơi trắng trời Marseille. Hẳn là Tùng Mao Trùng ở cả hai trạm khí tượng đã sớm cảm nhận được đợt phong ba bão tuyết này từ hai đêm trước, nên mới lui về ẩn mình trong tổ. Những quan sát trên đã giúp chúng tôi rút ra câu trả lời chuẩn xác: Tùng Mao Trùng hết sức nhạy cảm trước những biến động của khí quyển, có thể cảm nhận trước những cơn dông bão nguy hiểm và sự tụt dốc đột ngột của nhiệt độ. Bản lĩnh dự báo thời tiết xấu giữa mùa đông khắc nghiệt này đã giúp Tùng Mao Trùng đứng đầu trong số các loài côn trùng có khả năng cảm ứng khí trời. Bản tin thời tiết do Tùng Mao Trùng cung cấp nhanh chóng nhận được sự tin tưởng tuyệt đối của tất cả thành viên trong gia đình tôi. Mỗi lần muốn ra ngoài, vào tối hôm trước chúng tôi đều đi "thỉnh giáo" Tùng Mao Trùng: nếu thấy chúng ung dung gặm lá thông trên cành, chúng tôi sẽ xuất hành theo đúng kế hoạch; còn nếu chúng lẩn tránh không chịu ra mặt, điều đó đồng nghĩa ngày mai trời sẽ trở xấu, chúng tôi lập tức hủy bỏ chuyến đi. Nhà dự báo khí tượng mang tên Tùng Mao Trùng này chưa từng phạm phải một sai sót nào. Người dân nơi thôn dã rất thạo dựa vào các "nhân viên khí tượng động vật" để nắm bắt thời tiết, những thông báo ấy chuẩn xác chẳng kém gì kết luận rút ra từ các loại máy móc tinh vi. Gà trống trèo cao cất tiếng gáy báo hiệu trời sắp hửng nắng. Chim én bay là là sát mặt đất báo trước cơn mưa sắp ập tới. Cá bơi lên mặt nước đớp bọt khí, kiến rủ nhau rồng rắn dời tổ lên chỗ cao, thảy đều là điềm báo mưa to sắp trút xuống. Nhện rộn rịp chăng tơ báo hiệu sau cơn mưa trời lại tạnh ráo. Gà mái đứng co một chân, rụt cổ lại là do cảm nhận được đợt giá rét căm căm sắp sửa tràn về. Ếch nhái được tán tụng là "phong vũ biểu sống", loài động vật lưỡng cư biến nhiệt này cực kỳ nhạy bén với sự chuyển biến của đất trời. Trước khi dông bão kéo đến, ếch nhái sẽ kêu inh ỏi không dứt, tựa như đang gào lên: "Trời sắp mưa rồi! Mau về nhà đi thôi!" Nền khí tượng học chốn thôn dã ấy hoàn toàn có thể sánh ngang với khí tượng học của các bậc học giả, bởi đó là kinh nghiệm quý báu được người đời đúc kết qua hàng trăm năm. Thực ra, con người chúng ta nào có khác gì một chiếc phong vũ biểu sống? Khi trời sắp đổ mưa, khí áp hạ thấp, độ ẩm dâng cao, những vết thương cũ trên cơ thể sẽ dùng cơn đau nhức nhối để báo cho ta biết thời tiết đang chuyển mình. Kẻ không mang thương tích có thể sẽ trằn trọc mất ngủ, hoặc gặp ác mộng triền miên. Mỗi người trong chúng ta đều dự đoán tiết trời biến ảo khôn lường bằng những phương thức rất riêng. Song trong tất cả sinh mệnh có tài tiên tri thời tiết, côn trùng có thể coi là những khí cụ khí tượng nhạy bén hơn cả. Mọi loài côn trùng đều mang một mức độ mẫn cảm nhất định, và sự mẫn cảm này có thể phát huy tác dụng mà chẳng cần dựa vào bất kỳ cơ quan cụ thể nào. Lại có một số loài, do tập tính sinh sống mà tài năng dự báo biến đổi thời tiết càng thêm nổi bật, rất có thể chúng sở hữu những cơ quan đặc thù chuyên dùng để quan trắc khí tượng. Hẳn Tùng Mao Trùng cũng thuộc nhóm này. Vào tháng Một lạnh giá, chúng trút bỏ lớp da cũ để khoác lên mình bộ cánh thứ hai. Lúc bấy giờ, so với các loài côn trùng khác, dường như chúng có độ cảm ứng cao hơn nhiều. Để chọn lựa đúng thời điểm bò ra ngoài dùng bữa và nhả tơ giữa tiết trời biến ảo thất thường, trên lưng chúng nứt ra những khe hở thuôn dài. Những lỗ này hé mở, bên trong nhô lên các nốt phồng nhỏ, túc trực lưu tâm tới từng biến chuyển nhỏ nhất của khí trời. Căn cứ vào những tư liệu hiện nắm trong tay, tôi cho rằng các khe hở thon dài trên lưng Tùng Mao Trùng chính là chiếc phong vũ biểu dự đoán biến động khí quyển, là cỗ máy khí tượng mà chúng luôn mang theo bên mình. Tuy nhiên, muốn đào sâu nghiên cứu vấn đề này lại là việc vượt quá tầm tay của một kẻ làm thực nghiệm nghèo rớt mồng tơi như tôi. Tôi chỉ có thể dốc hết sức mình để đưa ra vài kết luận sơ bộ. Còn chặng đường dài phía trước cùng những câu trả lời hoàn thiện hơn, xin nhường lại cho những ai sở hữu trang thiết bị tối tân vậy!