Chương 12: Chấm bài

Hồi chuông báo hiệu huyện thí kết thúc vang lên, nhưng cửa trường thi vẫn chưa mở ngay. Các sĩ tử còn phải ngồi đợi trong hiệu xá cho đến khi nha dịch kiểm đếm xong toàn bộ bài thi, dán kín tên họ rồi niêm phong cẩn mật. Quá trình này, đối với Trần Văn đang đứng ngoài trường thi, chỉ là một khoảng thời gian chờ đợi bình lặng. Thế nhưng với mấy người bên trong căn phòng đèn đuốc sáng trưng nơi hậu đường huyện nha, đó lại là mở đầu của một trận công việc nhọc nhằn. Huyện lệnh huyện Ninh Dương là Tôn Chí Cao, tuổi chừng năm mươi, dưới cằm để chòm râu dê được chải chuốt tỉ mỉ. Hắn ngồi ngay ngắn trên ghế chủ vị, tay bưng chén trà nóng, nhìn các thư lại khênh từng chồng bài thi buộc bằng dây gai vào trong, xếp ngay ngắn giữa phòng. Bên cạnh hắn là hai viên đồng liêu cùng hỗ trợ duyệt quyển. Một người là Vương Giáo Dụ của huyện học Ninh Dương, một người là Trương Chủ bạ được điều động từ huyện Vĩnh An lân cận sang. Sắp xếp này là để tránh hiềm nghi, cũng là để bảo đảm tính công bằng khi chấm thi. "Tôn đại nhân, thí sinh năm nay quả thực không ít." Vương Giáo Dụ nhìn những chồng quyển thi chất cao như núi, cười khổ nói. Tôn Chí Cao nhấp một ngụm trà, thản nhiên đáp: "Triều đình dùng khoa cử chọn hiền tài, kẻ sĩ tự nhiên năm sau lại đông hơn năm trước. Đây cũng là điềm báo văn phong Ninh Dương ta hưng thịnh." Lời ngoài miệng nói vậy, nhưng trong lòng hắn lại có phần rầu rĩ. Mấy trăm bài thi phải chấm xong và định đoạt thứ bậc trong vòng ba ngày, khối lượng công việc nặng nề thế nào ai cũng rõ. Thế nhưng điều khiến hắn đau đầu hơn cả là chất lượng bài văn. Hắn đã chủ trì huyện thí ba năm, quá hiểu văn chương của lũ đồng sinh này phần lớn là hạng gì. Hoặc là câu cú lủng củng, sai chữ đầy mặt giấy; hoặc là học vẹt rập khuôn, nghìn bài như một. Khó khăn lắm mới gặp được bài có chút văn tài thì lại đắp điếm từ ngữ, rỗng tuếch không có thực chất. Năm nào duyệt quyển đối với hắn cũng chẳng khác gì đãi cát tìm vàng, vừa cực nhọc mà lắm khi chẳng lọc ra được chút vàng nào ra hồn. "Bắt đầu thôi." Hắn đặt chén trà xuống, "Xem từ phần thiếp kinh, mặc nghĩa trước." Bài thi phần thiếp kinh và mặc nghĩa chấm dễ nhất. Đúng hay sai nhìn qua là rõ. Thư lại phát bản mẫu đáp án chuẩn xuống, ba người liền bắt tay vào làm việc theo thứ tự. Quá trình chấm bài vô cùng tẻ nhạt. Hết quyển này đến quyển khác lướt qua tay họ. Đa số bài làm của thí sinh đều đúng như Tôn Chí Cao dự liệu, tàm tạm vừa mắt, thỉnh thoảng có chỗ sai sót. Nhưng chẳng bao lâu sau, Vương Giáo Dụ bỗng bật ra tiếng "ồ" nhẹ. "Tôn đại nhân, ngài xem bài thi này." Hắn đưa một quyển thi sang. Tôn Chí Cao nhận lấy nhìn qua, cũng không khỏi ngạc nhiên. Phần thiếp kinh và mặc nghĩa của bài thi này lại đúng toàn bộ. Không những đúng hết mà chữ viết còn ngay ngắn, mặt giấy sạch sẽ, không hề có một vết tẩy xóa nào. Phải biết rằng đề thi năm nay thiên về hướng khó, kẻ làm đúng trọn vẹn quả thực hiếm như lông phượng sừng lân. "Khá lắm, là một mầm non vững vàng." Tôn Chí Cao gật đầu, cầm bút chu sa khuyên một vòng tròn nơi đầu quyển. Dấu hiệu này biểu thị loại ưu. Không lâu sau, Trương Chủ bạ cũng đưa sang một bài. "Đại nhân, bài này cũng đúng toàn bộ." Tôn Chí Cao xem lại một lượt, quả đúng như vậy, liền khuyên thêm một vòng tròn. Kế đó, chuyện lạ bắt đầu xuất hiện. Chưa đầy nửa canh giờ, bọn họ lại phát hiện thêm một bài thiếp kinh mặc nghĩa đúng sạch không sót chữ nào. Tuy nét chữ khác nhau, nhưng độ chuẩn xác lại đồng đều đến mức kỳ lạ. "Kỳ quặc thật." Tôn Chí Cao dừng bút, vuốt râu lộ vẻ trầm tư, "Thí sinh năm nay nền tảng lại vững chắc đến thế sao?" Vương Giáo Dụ cũng cảm thấy lạ lùng: "Phải đấy, mọi năm tìm ra một bài đúng hết đã xem là khá. Năm nay còn chưa chấm xong mà đã có tới ba bài." Bọn họ đương nhiên không biết rằng, những bài thi khiến họ kinh ngạc này đều xuất phát từ tay mấy học trò Trí Tri Thư Viện, những kẻ đã trải qua phương pháp khảo hạch chéo và rèn luyện bằng tập lưu lỗi sai của Trần Văn. Ở phần thiếp kinh mặc nghĩa, những bài thi về sau không còn bất ngờ nào nữa, rất nhanh đã chấm xong. Tiếp theo là phần sách luận, vừa hao tổn tâm thần nhất lại vừa mang tính quyết định. Ba người mỗi người cầm một chồng bài sách luận, bắt đầu vùi đầu chấm. Trong phòng chỉ còn lại tiếng sột soạt lật giở giấy tờ. Hàng mày Tôn Chí Cao chẳng mấy chốc đã nhíu chặt lại. Đúng như hắn dự đoán, phần lớn sách luận của thí sinh đều viết chẳng ra làm sao. Hắn đọc bài đầu tiên, vừa mở đầu đã là một tràng dài ca công tụng đức, trống rỗng không có nội dung, hắn liền gạch thẳng một dấu chéo ở cuối bài, phê loại hạ. Hắn đọc sang bài thứ hai, cả bài toàn dẫn kinh điểm tích nhưng tuyệt nhiên không dính dáng gì đến chủ đề "quân tử bất khí", hắn lắc đầu, phê loại trung hạ. Bài thứ ba, bài thứ tư, bài thứ năm... Xem liền một mạch mười mấy bài mà chẳng có lấy một bài khiến mắt hắn sáng lên. Hắn cảm giác kiên nhẫn của mình đang bị bào mòn từng chút một. Ngay khi hắn đã có phần mất kiên nhẫn, định đứng dậy uống ngụm trà thì tiện tay cầm lấy bài thi tiếp theo. Mới liếc qua một cái, động tác của hắn lập tức khựng lại. Bài thi này có điểm khác biệt. Nét chữ của nó không tính là xuất chúng, chỉ có thể xem là ngay ngắn, thậm chí còn mang theo vài phần mộc mạc đặc trưng của con em nhà nông. Thế nhưng hành văn lại sạch sẽ lạ thường. Tôn Chí Cao làm quan nhiều năm, duyệt qua vô số công văn, hắn hiểu rõ sự sạch sẽ này không phải nói về mặt giấy, mà là về kết cấu của bài văn. Câu mở đầu đã trực tiếp chỉ rõ yếu chỉ cốt lõi của "quân tử bất khí", không thừa thãi nửa lời. Ba đoạn tiếp theo lần lượt triển khai luận thuật từ ba tầng diện: thế nào là "khí", vì sao "bất khí", và làm sao để "bất khí", tầng tầng lớp lớp tiến tới, mạch lạc rõ ràng. Từ ngữ trong bài rất mộc mạc, điển cố dẫn ra cũng là loại thường thấy nhất, nhưng mỗi một điển cố đều được dùng đúng chỗ, gắn kết với luận điểm khít khao không một kẽ hở. Tôn Chí Cao đọc đến mức nhập thần. Hắn cảm thấy mình không phải đang đọc bài văn của một thí sinh, mà là đang xem một người thợ già dặn kinh nghiệm dùng những khúc gỗ đơn sơ nhất để dựng nên một ngôi nhà tuy không lớn nhưng cực kỳ vững chãi. Đây là một trải nghiệm đọc văn vô cùng kỳ dị. Khi đọc đến đoạn kết, thấy câu tóm lược "Cố quân tử đương hữu dung nạp vạn khí chi hung khâm, phương khả hành kinh thiên vĩ địa chi sự nghiệp", hắn không kìm được thở hắt ra một hơi dài. "Hay!" Hắn buột miệng khẽ khen một tiếng. Vương Giáo Dụ và Trương Chủ bạ đang vùi đầu đọc bài bên cạnh đều bị hắn làm cho giật mình, đồng loạt ngẩng đầu lên. "Tôn đại nhân, ngài vừa đọc được áng văn tuyệt diệu nào chăng?" Vương Giáo Dụ tò mò hỏi. Tôn Chí Cao không đáp, trên mặt lộ rõ vẻ hưng phấn đã lâu không thấy. Hắn cầm bút chu sa lên, không chút do dự khuyên hai vòng tròn nơi đầu quyển. Đây là mức đánh giá ưu thượng. Hắn đứng dậy, bước vòng ra sau lưng Vương Giáo Dụ và Trương Chủ bạ. Hắn phát hiện trên mặt hai người kia cũng lộ vẻ kinh hỷ xen lẫn ngỡ ngàng. Bên tay họ cũng đặt vài bài thi ưu đẳng đã được khuyên hai vòng tròn. "Vương đại nhân, Trương đại nhân," Tôn Chí Cao trầm giọng hỏi, "Hai vị có thấy bài thi năm nay có điểm kỳ quái không?" Vương Giáo Dụ ngẩng đầu, nét mặt tràn ngập hưng phấn: "Đang định bẩm báo với đại nhân! Trong năm mươi bài thi hạ quan vừa duyệt, có một bài có thể coi là văn mẫu của huyện thí! Văn thể rõ ràng, kết cấu chặt chẽ thế này, quả thực là lần đầu tiên trong đời hạ quan được thấy!" Trương Chủ bạ cũng gật đầu lia lịa: "Phía hạ quan cũng vậy! Có hai bài, trong đó có một bài lập ý vô cùng mới mẻ! Không giống tác phẩm của đồng sinh, ngược lại như có danh sư đứng sau chỉ điểm." Danh sư? Tim Tôn Chí Cao bỗng đập mạnh một nhịp. Hắn cầm lấy một bài trong số đó lên xem. Nét chữ của bài này phóng khoáng hơn nhiều so với bài hắn vừa đọc, văn tài rõ ràng cũng rực rỡ hơn hẳn. Thế nhưng điều khiến Tôn Chí Cao kinh ngạc chính là logic hành văn của nó. Bài này cũng bàn về "quân tử bất khí", nhưng lại mở ra một con đường khác, trước bàn về công dụng của "khí", sau luận về giới hạn của "khí", cuối cùng mới dẫn ra cảnh giới "bất khí". Lối biện luận xuôi ngược, tư duy biện chứng bực này thường chỉ thấy trong văn chương của các bậc đại nho đã thành danh. Một đồng sinh chưa đến tuổi đội mũ mà lại có kiến thức sâu sắc nhường này sao? Đọc xong cả bốn bài thi, Tôn Chí Cao vừa kinh ngạc vừa mừng rỡ. Trừ một bài có lối viết chắc chắn vững vàng. Ba bài còn lại phong cách khác nhau, nhưng đều mang chung một mạch logic rõ ràng và kết cấu chặt chẽ. Có bài trầm ổn vững chãi, có bài tài hoa ngang dọc, thậm chí có bài còn đi đường vòng, từ góc độ của "khí" mà luận ngược lại. Tất cả đều có chung một đặc điểm. Không một lời thừa thãi, không một chút sơ hở. Hắn nhớ tới những lời đồn đại về Trí Tri Thư Viện trong huyện mấy ngày trước. Chẳng lẽ... Một ý nghĩ táo bạo hiện lên trong đầu hắn. Hắn lập tức quay sang bảo thư lại bên cạnh: "Mau! Đem toàn bộ các bài thi được phê loại ưu thượng lại đây! Rạch giấy niêm phong, lão phu muốn đích thân xem qua!" Thư lại không dám chậm trễ, vội vàng thu thập toàn bộ những bài thi được cả ba vị chủ khảo tán thưởng gom lại một chỗ. Theo quy củ, chỉ khi toàn bộ bài thi đã được định xong đẳng cấp mới được rạch giấy dán tên để xếp thứ bậc. Nhưng lúc này Tôn Chí Cao đã chẳng màng đến ngần ấy quy củ nữa. Hắn có một linh cảm mãnh liệt. Rất có thể hắn sắp chứng kiến một kỳ tích chưa từng có trong lịch sử khoa cử của huyện Ninh Dương. Dưới ánh mắt căng thẳng của Vương Giáo Dụ và Trương Chủ bạ, thư lại cầm con dao nhỏ, cẩn thận từng li từng tí rạch dải giấy dán kín tên của bài thi ưu thượng đầu tiên. Bên dưới dải giấy, tên của thí sinh dần lộ ra.