Chương 38: Ván đấu quyết định

Bài thơ thợ nề nồng mùi phố chợ cùng dáng vẻ khờ khạo của Vương Đức Phát, lại bất ngờ xua tan bầu không khí giương cung bạt kiếm trước cổng cống viện. Mọi người tại trường thi, dù giễu cợt hay có ý tốt, thảy đều bật cười. Đến cả Lục Văn Hiên bấy lâu luôn nghiêm mặt, khóe môi cũng giật giật đôi chút. Cố Từ bất đắc dĩ lắc đầu, vỗ vỗ vai Vương Đức Phát. Hắn biết, Vương Đức Phát không hề cố ý quấy rối. Bài thơ này dẫu thô lậu, nhưng đã phản ánh chân thực suy nghĩ mộc mạc nhất của lớp thường dân dưới đáy. Đây cũng chính là điều tiên sinh từng dạy bảo bọn hắn: phải đi nhìn, đi nghe và đi cảm nhận. Dư âm của trường thi thứ hai cứ thế tan dần trong tràng cười ấy. Sau khoảng nghỉ trưa ngắn ngủi, tiếng chuông cống viện vang lên lần thứ ba. Trường thi cuối cùng, cũng là trường thi then chốt nhất. Sách luận. Sĩ tử lại lần lượt quay về hiệu xá của mình. Lần này, trên mặt ai nấy đều mang vẻ trầm trọng như trước trận quyết chiến. Bọn hắn đều hiểu, thiếp kinh mặc nghĩa là đọ nền móng. Thi từ ca phú là đọ tài tình. Còn trường thi sách luận cuối cùng này, thứ đem ra đọ mới thực sự là... tầm nhìn và kiến thức. Đây cũng là trường thi quan trọng nhất quyết định thứ hạng sau cùng của bọn hắn. Đề thi chậm rãi phát xuống. Khi các sĩ tử nhìn rõ đề mục trên giấy thi. Toàn bộ cống viện một lần nữa rơi vào cảnh tĩnh mịch như tờ. Nhưng lần này, không phải vì đề bài hiểm hóc, cũng không phải vì đề tài quá đỗi lớn lao. Mà là bởi đề mục này quá cụ thể, quá ít người ngờ tới. "Luận kiến giải của ta về cải cách thuế tơ lụa phủ Giang Ninh". Trong các hiệu xá, vô số sĩ tử ngây người chết lặng. Ngành tơ lụa? Cải cách thuế? Đây là loại đề thi gì? Sách luận khoa cử, nếu không bàn kinh nghĩa thì cũng bàn quốc triều đại chính. Đã khi nào từng thi thứ việc cụ thể, chi tiết đến mức liên quan tới từng ngành nghề của một phủ một vùng thế này? Phần lớn sĩ tử đầu óc trống rỗng. Bọn hắn biết tơ lụa là đặc sản phủ Giang Ninh, là thứ đồ tốt chỉ kẻ phú quý mới mặc nổi. Nhưng ngành tơ lụa vận hành cụ thể ra sao? Thuế má thu thế nào? Bọn hắn hoàn toàn mù tịt. Trong thoáng chốc, tiếng than vãn, tiếng cán bút rơi rụng trong từng gian hiệu xá vang lên không ngớt. Lục Văn Hiên nhìn thấy đề này, lòng cũng chùng xuống. Hắn tuy là người bản địa phủ thành, song xuất thân từ thế gia thư hương, ngày thường kết giao toàn văn nhân nhã sĩ. Với những chuyện "con buôn" nồng mùi tiền bạc này, hắn cũng biết chẳng được bao lăm. Nhưng hắn dẫu sao căn cơ thâm hậu, phản ứng cực nhanh. Hắn lập tức đổi hướng suy nghĩ. Đã không rõ sự vụ cụ thể, vậy thì... bàn suông lý lẽ. Hắn quyết định hạ bút từ những lý niệm Nho gia kinh điển như "tàng phú ư dân" và "bất dữ dân tranh lợi", đứng ở tầm cao mà luận thuật đạo lý cải cách thuế vụ ắt phải "khinh dao bạc phú". Dẫu sáo rỗng, nhưng chí ít sẽ không mắc sai lầm. Cách đó không xa, Lý Văn Bác, đệ tử của Triệu Tu Viễn, cũng nghĩ tới cùng một lối đi ấy. Trong chốc lát, phần lớn sĩ tử nơi trường thi đều chọn con đường vững vàng nhất, mà cũng là bất đắc dĩ nhất này. Thế nhưng, trong mấy gian hiệu xá của Trí Tri Thư Viện, tình cảnh lại hoàn toàn trái ngược. Khi Cố Từ nhìn thấy đề thi này, trước hết hắn ngẩn người. Ngay sau đó, một nỗi mừng rỡ khôn xiết dâng trào nơi đáy lòng. Hắn gần như muốn cất tiếng cười lớn. Đề thi này... Đề thi này chẳng phải như thể tiên sinh đo ni đóng giày cho bọn hắn đó sao? Trong đầu hắn lập tức hiện lên tất cả những gì chứng kiến ở xưởng dệt lụa phía đông thành hôm ấy. Người chủ phường nét mặt rầu rĩ. Những người thợ dệt cặm cụi nhọc nhằn trong phòng cửi hầm hập. Cùng với cuộc đối thoại tường tận giữa tiên sinh và chủ xưởng về các khoản "thuế chức tạo", "thuế quá lộ" và "thuế thị bạc". Hắn thậm chí còn nhớ như in nguyên văn câu nói của chủ xưởng khi ấy: "Một sấp vân cẩm thượng hạng từ khung cửi bước ra cho tới khi bán vào tay thương nhân ngoại bang, chịu thuế lớp lớp đè lên, tiền lãi mười phần chẳng còn lấy một!" Tất cả những thứ đó đều là những... luận cứ sống động nhất, đanh thép nhất và không thể chối cãi nhất! Cố Từ hít sâu một hơi, cố đè nén cơn kích động trong lòng. Hắn không lập tức hạ bút. Mà theo lời tiên sinh dạy bảo, trước hết vẽ sơ đồ mạch văn lên giấy nháp. Hắn quyết định hạ bút từ một góc độ táo bạo nhất, cũng trúng đích nhất. Vĩ mô. Hắn muốn gắn chuyện cải cách thuế một ngành tơ lụa nhỏ bé với sức sống kinh tế của cả vùng Giang Nam, thậm chí là nguồn thu tài chính của triều Đại Hạ. Ở một góc khác, Trương Thừa Tông nhìn thấy đề mục, trong lòng cũng an định lại. Hắn không có được tầm nhìn khoáng đạt như Cố Từ. Nhưng hắn có sở trường của riêng mình. Đó chính là... chân chất. Thứ hắn nghĩ tới không phải là tài chính quốc gia to tát. Mà là những người thợ dệt. Là đôi bàn tay đỏ ửng sưng phù của họ vì quanh năm ngâm trong thuốc nhuộm. Là ánh mắt vừa bất lực vừa chết lặng của họ khi nhắc tới sưu thuế nặng nề. Hắn quyết định sẽ khởi bút từ chính nơi đây. Từ một góc độ vi mô nhất, thuộc tầng lớp đáy cùng nhất, để luận bàn xem thứ thuế khóa nặng nề phi lý đã bóp nghẹt sức sống của một ngành nghề ra sao, và đã đẩy muôn ngàn bách tính vào cảnh bần hàn như thế nào. Bài văn của hắn có lẽ không khí thế bàng bạc như Cố Từ. Nhưng từng con chữ của hắn sẽ đều mang một thứ... sức mạnh của sự thật. Còn Lý Hạo trong hiệu xá lại có một hành động khiến không ai ngờ tới. Hắn không vội viết văn. Mà lấy bàn tính ra. Hắn coi giấy nháp như sổ cái. Đoạn bắt đầu liệt kê từng hàng phép toán giản đơn lên trên. "Giả sử giá vốn một sấp vân cẩm là năm lượng." "Rời xưởng, trưng thu thuế chức tạo một phần mười, giá thành năm lượng năm tiền." "Chở tới bến sông, qua ba trạm quan ải, nộp thuế quá lộ tổng cộng năm tiền, giá thành sáu lượng." "Vào Thị Bạc Ty, bán cho thương nhân buôn biển, quan phủ trích thuế hai phần mười, nhà buôn thực tế trả bảy lượng hai tiền." "Song, nếu thương nhân cấu kết lại dịch, khai man giá bán, thuế quan phủ thực thu e chưa đầy một lượng..." Hắn đem những mảnh tin tức rời rạc nghe được hôm ấy, dùng công cụ toán học sở trường nhất để lượng hóa một cách lạnh lùng và chuẩn xác. Hắn muốn dùng những con số đanh thép nhất để nói cho quan khảo thí biết, thể chế thuế hiện hành rốt cuộc hỗn loạn đến mức nào, và lượng bạc thuế thất thoát lớn đến nhường bao. Bài thi của hắn có lẽ không phải là một "thiên văn chương" đúng quy cách. Nhưng nó sẽ là một bản quyết toán mà bất kỳ viên quan có chí hành sự nào cũng không thể ngó lơ. Thời gian lặng lẽ trôi qua nơi trường thi. Ánh tà dương ngoài song cửa dần ngả về tây. Khi tiếng chuông báo hiệu kết thúc trường thi thứ ba vang lên. Toàn thể sĩ tử đều trút được gánh nặng. Bọn hắn kéo lê thân thể rã rời bước ra khỏi hiệu xá. Trước cổng cống viện. Lục Văn Hiên và các đồng môn tụ lại một chỗ, thở ngắn than dài. "Đề sách luận này là tên đao phủ nào ra vậy? Quả thực chẳng ra dáng con người!" "Phải đấy, cả thiên toàn lời sáo rỗng, ngay chính ta còn chẳng biết mình viết những gì." Lục Văn Hiên không nói lời nào, sắc mặt hắn vô cùng khó coi. Hắn biết, lần này mình đã hỏng bài rồi. Đúng lúc này, hắn nhìn thấy nhóm người Trí Tri Thư Viện cũng từ bên trong bước ra. Trên mặt bọn hắn dẫu cũng vương nét mỏi mệt. Nhưng ánh mắt của từng người lại sáng ngời khác thường... Nhất là Cố Từ, trên mặt hắn thậm chí còn vương một nét cười như có như không. Tim Lục Văn Hiên chợt thót lại. Hắn có một dự cảm chẳng lành. Hắn rảo bước tiến tới, chắn trước mặt Cố Từ. "Cố huynh." Giọng hắn có phần khô khốc, "Không rõ... đề sách luận vừa rồi, huynh có cao kiến gì chăng?" Cố Từ nhìn hắn khẽ cười, không đáp thẳng. Hắn chỉ ngoảnh đầu lại, nhìn về phía tòa lầu thành cao vút của phủ Giang Ninh cách đó không xa. Đoạn, hắn khẽ thốt một câu. "Lục huynh, huynh đã từng tận mắt thấy một sấp lụa được dệt nên như thế nào chưa?"