Chương 5: Kỳ thi tuần đầu tiên

Kể từ khi học được đạo làm văn lấy logic làm xương sống, phong khí học tập của cả Trí Tri Thư Viện hoàn toàn đổi khác. Trước kia, đối với Cố Từ, đọc sách là để ra vẻ tao nhã, là làm cho xong việc. Đối với Trương Thừa Tông, đó là học vẹt nhớ máy móc, là nỗi nhọc nhằn để đổi đời. Đối với Chu Thông, lại là một nỗi dày vò thầm lặng. Giờ đây, đọc sách đã biến thành một trò tìm kho báu và giải đố đầy thú vị. Bọn họ không còn thỏa mãn với việc học thuộc văn chương, mà ham thích dùng phương pháp Trần Văn truyền dạy để mổ xẻ và bới lông tìm vết. Dù là kinh điển thánh hiền hay sách luận thời văn, trong mắt bọn họ đều hóa thành từng tòa kiến trúc chờ được bóc tách. Bọn họ hào hứng tìm kiếm rường cột của bài văn, phân tích kết cấu mộng ngàm, thậm chí đỏ mặt tía tai tranh cãi xem một chỗ luận cứ có đủ chặt chẽ hay không. Tính khí xốc nổi của Cố Từ bị mài giũa quá nửa trong những cuộc biện bác căng thẳng như thế. Sự cục mịch của Trương Thừa Tông, qua những lần lặp lại và phân tích, cũng dần dà trở nên mạch lạc rõ ràng. Còn Chu Thông, dẫu lời nói vẫn ít ỏi, song trong đôi mắt trầm lặng kia lại thường ánh lên tia sáng như thấu triệt vạn vật. Trần Văn thu hết mọi điều vào mắt, trong lòng lấy làm vừa ý. Nhưng hắn hiểu rõ, chỉ có lý thuyết vẫn chưa đủ, ắt phải qua thực chiến mới có thể khắc sâu những tri thức này vào tận xương tủy bọn họ. Hôm ấy, nắng sớm vừa rọi vào giảng đường, Trần Văn liền tuyên bố một quyết định khiến tất cả không kịp trở tay. "Hôm nay, Trí Tri Thư Viện sẽ tiến hành đợt chu khảo đầu tiên." "Chu khảo ư?" Ba thiếu niên đều ngơ ngác, đây lại là một từ mới mẻ bọn họ chưa từng nghe qua. Trần Văn không giải thích nhiều, chỉ đem ba tờ giấy thi còn trắng tinh cùng một nén hương dài chừng nửa thước đặt lên thư án của từng người. "Đề bài chính là bài 'Bàn về người quân tử giữ đức' mà mấy ngày trước chúng ta đã cùng nhau mổ xẻ." Trần Văn nói: "Quy củ có ba điều: Thứ nhất, trước khi hương tàn, ắt phải nộp bài; Thứ hai, không được rập khuôn lại những lời bàn hôm trước, phải có kiến giải của riêng mình; Thứ ba, cũng là điều quan trọng nhất — văn chương có thể không cần hoa mỹ, nhưng tuyệt đối không được có bất kỳ sơ hở logic nào." Dứt lời, hắn đích thân châm nén hương, làn khói xanh lượn lờ bốc lên, một cỗ áp lực vô hình tức thì bao trùm khắp giảng đường. Đây là lần đầu tiên bọn họ làm văn dưới sự hạn chế thời gian nghiêm ngặt đến vậy. Trương Thừa Tông hít sâu một hơi, hắn không vội đặt bút mà theo lời Trần Văn chỉ dạy, lặng lẽ dựng khung sườn tam đoạn luận trên giấy nháp trước. Là gì, vì sao, làm thế nào. Dưới mỗi luận điểm, hắn đều cân nhắc cẩn thận xem dùng điển cố nào làm luận cứ là thích hợp nhất. Hắn viết rất chậm, nhưng mỗi nét hạ xuống đều vô cùng chắc chắn. Cố Từ lại tỏ ra tràn đầy tự tin. Hắn chỉ hơi ngẫm nghĩ liền nâng bút múa mực. Hắn vốn tư chất thông tuệ, cuộc tranh biện hôm qua đã sớm giúp hắn có sẵn bản thảo trong bụng. Hắn quyết định mở lối đi riêng, tiếp cận từ mối quan hệ biện chứng giữa đức và công trạng, lập ý còn cao hơn cả nguyên tác. Lời văn tuôn trào, chẳng mấy chốc đã viết kín nửa mặt giấy. Chu Thông là người đặc biệt nhất. Hắn ngồi bất động tại chỗ, không lập dàn ý như Trương Thừa Tông, cũng chẳng hạ bút như Cố Từ. Hắn chỉ lặng lẽ nhìn đầu đề, tựa như đã nhập định. Thời gian từng chút trôi qua, nén hương đã cháy mất một phần ba, mặt giấy của hắn vẫn trắng tinh như cũ. Trần Văn nhìn thấy hết thảy nhưng không hề hối thúc. Hắn biết lối tư duy của Chu Thông khác với người thường, cần nhiều thời gian khởi động hơn. Trong giảng đường chỉ còn lại tiếng ngòi bút lướt trên mặt giấy sột soạt. Cố Từ là người viết xong đầu tiên. Hắn kiểm tra lại một lượt, tự thấy văn phong rạng rỡ, mạch lạc thông suốt, không chút tì vết. Hắn đắc ý liếc nhìn Trương Thừa Tông vẫn đang cắm cúi viết lia lịa, lại liếc sang Chu Thông còn đang ngẩn ngơ, khóe môi không kìm được hé ra nụ cười. Hắn thổi khô mặt giấy, cung kính nộp lên thư án của Trần Văn. Không lâu sau, Trương Thừa Tông cũng hoàn thành. Bài văn của hắn không dài, nét chữ chỉ dừng ở mức ngay ngắn, song mặt giấy sạch sẽ, kết cấu rõ ràng, đã là trình độ cao nhất hắn có thể đạt tới vào lúc này. Sau cùng, ngay khoảnh khắc nén hương sắp tàn, Chu Thông rốt cuộc cũng động đậy. Hắn dường như chỉ trong chớp mắt đã thông suốt mọi then chốt, tốc độ hạ bút nhanh đến kinh người. Nét chữ của hắn chẳng hề đẹp đẽ, xiêu xiêu vẹo vẹo, nhưng từng nét hạ xuống lại cực kỳ kiên quyết, hầu như không sửa chữa một chữ nào. Hắn không dùng lời lẽ hoa mỹ, cũng chẳng trích dẫn điển cố xa lạ, toàn bộ bài văn như một bản phán từ nghiêm cẩn về mặt logic, dùng câu từ mộc mạc nhất để diễn giải sâu sắc về mệnh đề người quân tử giữ đức. Khi hắn hạ nét chữ cuối cùng, sợi khói xanh tàn của nén hương cũng vừa lúc tan biến. "Được rồi, thu bài." Trần Văn thu đủ ba bài thi, nhưng không chấm ngay tại chỗ. "Đợt chu khảo hôm nay tới đây thôi. Ngày mai chúng ta sẽ cùng phục bàn." Ngày hôm sau, khi ba thiếu niên bước vào giảng đường lần nữa, họ nhận ra bài thi của mình đã được Trần Văn phê son chi chít bằng mực chu sa. Trần Văn cầm lấy bài của Trương Thừa Tông trước. "Thừa Tông, bài của trò là vững vàng nhất trong cả ba." Trần Văn tán thưởng: "Kết cấu rõ ràng, lập luận chắc chắn, làm được đúng yêu cầu của ta là không tì vết. Đây là điểm mạnh, phải phát huy." Nét mặt Trương Thừa Tông lộ vẻ cười thật thà. "Thế nhưng," Trần Văn đổi giọng, "bài văn của trò tựa như một gian nhà vuông vức, tuy chắc chắn đấy, nhưng lại thiếu mất một ô cửa sổ nhìn ra phong cảnh. Luận điểm quá đỗi trung dung, thiếu đi điểm sáng." Nụ cười của Trương Thừa Tông cứng đờ, hắn chăm chú nhìn những lời phê son trên bài, như có điều suy nghĩ. Kế đó, Trần Văn cầm lấy bài thi của Cố Từ. "Cố Từ, bài của trò có nhiều tài khí nhất trong cả ba." Trần Văn nói, "Lập ý mới mẻ, dám suy nghĩ biện giải, đó là thiên phú của trò, vô cùng hiếm có." Cằm Cố Từ bất giác hơi nâng lên. "Tuy nhiên," giọng Trần Văn trầm xuống, hắn dùng bút gõ nhẹ vào một đoạn giữa bài thi, "trò vì mải đuổi theo cái mới lạ mà ở chỗ này lại dẫn một điển tích nhà Phật để chứng minh cái đức của nhà Nho. Thoạt nhìn thì tinh diệu, kỳ thực lại phạm phải đại kỵ là gốc rễ lập luận không thuần khiết. Trường thi khoa cử coi trọng nhất là chính thống. Lối viết này của trò trong mắt các bậc thầy thông thường có lẽ là tài hoa dạt dào; Nhưng trong mắt đám quan khảo thí thủ cựu thì chính là ly kinh phản đạo! Chỉ riêng điểm này thôi cũng đủ khiến trò rớt khỏi bảng vàng!" Một tiếng oành nổ vang, đầu óc Cố Từ trống rỗng. Nét bút thần kỳ mà hắn hằng đắc ý, qua miệng tiên sinh lại biến thành chén độc dược đoạt mạng. Hắn nhìn dấu chéo đỏ lòm trên bài thi, mặt mày nóng bừng như lửa đốt. Cuối cùng, Trần Văn cầm lấy bài của Chu Thông. "Chu Thông," Trần Văn nhìn hắn, ánh mắt không giấu nổi sự tán thưởng, "bài của trò là thuần khiết nhất trong cả ba. Trò không hề chịu ảnh hưởng từ bất kỳ bài văn mẫu nào, chỉ dùng cách riêng của mình để truy cầu bản chất của quân tử và đức hạnh. Văn phong của trò không một câu thừa thãi, mỗi một câu đều phục vụ cho luận điểm. Đây chính là sức mạnh của logic." Chu Thông nghe vậy, thân hình nhỏ bé khẽ chấn động, hắn ngẩng đầu lên, ánh mắt lấp lánh rạng rỡ. "Dĩ nhiên, khuyết điểm của trò cũng rõ ràng không kém." Trần Văn nói tiếp, "Bài viết quá khô khan, thiếu mất máu thịt. Hơn nữa, quan điểm của trò quá mức tỉnh táo, thậm chí có phần lạnh lùng, thiếu đi sự nhân từ ấm áp mà Nho gia hằng đề xướng. Điều này ở trường thi cũng chẳng lấy được lòng ai." Sau một hồi phục bàn, cả ba thiếu niên đều tâm phục khẩu phục. Tiên sinh Trần Văn không chỉ nhìn ra điểm sáng trong văn chương của bọn họ, mà còn đâm trúng chỗ hiểm, chỉ ra những tật xấu chí mạng nhất — những điều mà thường ngày bọn họ hoặc tự mãn nhất, hoặc chẳng hề hay biết. "Một lần chu khảo chính là một lần kiểm chứng học vấn của các trò." Trần Văn đúc kết sau cùng, "Để các trò biết mình làm tốt ở đâu, và càng phải để các trò hiểu rõ mình đã sai ở chỗ nào." Hắn nhìn ba thiếu niên đang trầm ngâm suy nghĩ, đoạn chậm rãi lấy từ gầm bàn ra một cuốn sổ nhỏ do chính tay hắn dùng giấy thô đóng lại. "Cho nên, kể từ hôm nay, ta yêu cầu mỗi người các trò đều phải có một thứ như thế này." Cố Từ tò mò hỏi: "Thưa tiên sinh, đây là vật gì?" Trần Văn giơ cuốn sổ lên, đề ba chữ trên bìa. "Sổ ghi lỗi."