Chương 87: Đọc sách, chỉ là để làm quan sao?

Học cung phủ Giang Ninh, điện Minh Luân. Nơi đây là chốn hội tụ văn mạch của toàn phủ Giang Ninh, di ảnh tiên hiền các đời treo cao trên xà nhà, lặng lẽ dõi nhìn lớp lớp học trò bên dưới. Ngày thường, nơi này chỉ mở cửa vào ngày sóc, vọng mỗi tháng để Giáo dụ tuyên giảng thánh dụ. Song hôm nay, cửa lớn điện Minh Luân mở toang. Không chỉ mấy trăm sinh viên phủ học Giang Ninh tụ hội về đây, mà ngay cả học tử các huyện lân cận nghe tin kéo đến, thậm chí mấy vị hương thân danh sĩ ngày thường mắt cao hơn đầu, cũng chen chúc chật ních tòa điện rộng lớn này. Đến cả hành lang cùng quảng trường ngoài điện cũng đứng đầy người đang ngóng trông. Họ đều đang đợi một người. Một tú tài không có công danh cử nhân, nhưng lại được khâm sai đại nhân tôn kính gọi là "tiên sinh". Một nhân vật truyền kỳ chỉ bằng sức một người đã khuấy động phong vân chốn quan trường lẫn thương giới khắp cõi Giang Nam. Trần Văn. Giờ Mùi ba khắc, tiếng chuông vang lên. Dưới sự tháp tùng của Giáo dụ phủ học Lý Trường Phong, Trần Văn vận áo xanh đã giặt đến bạc màu, dẫn theo sáu đệ tử Cố Từ, Trương Thừa Tông, Chu Thông, Lý Hạo, Tô Thời và Vương Đức Phát, rảo bước tiến vào điện Minh Luân. Họ vừa xuất hiện, điện đường vốn đang ồn ào lập tức lặng ngắt như tờ. Vô số ánh mắt đổ dồn lên người họ. Có tò mò, có dò xét, có kính nể, cũng có không phục. Phải, không phục. Dẫu Trí Tri Thư Viện tỏa sáng rực rỡ trong kỳ phủ thí và viện thí, dẫu tân chính Ninh Dương thu được hiệu quả vượt bậc, nhưng trong mắt nhiều kẻ đọc sách tự xưng chính thống, Trần Văn vẫn là một kẻ dị loại. Hắn dạy toán học, dạy luật pháp, thậm chí còn dạy học trò cách buôn bán. Điều này trong mắt giới sĩ lâm vốn phụng hành tôn chỉ "vạn sự đều thấp hèn, chỉ đọc sách là cao quý", rốt cuộc vẫn có phần ly kinh phản đạo, thậm chí là làm nhục thanh danh kẻ sĩ. Buổi giảng học hôm nay không chỉ là một lần giao lưu, mà càng là một phen đến tận cửa khiêu chiến. Trần Văn bước đến chính giữa giảng đài, chưa vội ngồi xuống. Hắn nhìn quanh bốn phía, ánh mắt ôn hòa mà bình thản, phảng phất nơi đây không phải trường thi ngập tràn địch ý, mà chỉ là thư viện nhỏ bé của chính mình. Lý Trường Phong đứng bên cạnh, hắng giọng, cất cao tiếng: "Hôm nay, phủ học đặc biệt mời Trần tiên sinh của Trí Tri Thư Viện tới làm khách tọa giảng học. Mong chư sinh gạt bỏ thành kiến môn phái, khiêm tốn thỉnh giáo, cùng nhau tìm hiểu đạo thánh nhân." Dứt lời, dưới đài liền có một người đứng dậy. Đó là một sinh viên trẻ tuổi mặc áo gấm, giữa đôi mày lộ vẻ kiêu ngạo. Gã là người tài xuất chúng trong phủ học Giang Ninh, tên gọi Triệu Nguyên, xưa nay nổi tiếng tài tứ mẫn tiệp, khăng khăng giữ đạo chính thống. "Học trò Triệu Nguyên, bái kiến Lý đại nhân, bái kiến Trần tiên sinh." Triệu Nguyên tuy hành lễ, nhưng trong giọng nói lại chẳng có mấy phần cung kính. "Danh tiếng của Trần tiên sinh, học trò nghe đã như sấm bên tai. Nghe nói Trí Tri Thư Viện dạy học không trọng bát cổ, chỉ chuyên tạp học. Tính sổ, kiện tụng, buôn bán, không thứ gì không tinh thông." Gã khựng lại, nhìn thẳng vào Trần Văn, giọng đột nhiên cao vút. "Thế nhưng, thánh nhân dạy rằng, đọc sách là để tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Nếu không học bát cổ thì làm sao khoa cử? Nếu không khoa cử thì làm sao làm quan? Nếu không làm quan, dẫu có vạn ban thủ đoạn cũng chỉ là hạng phu phen buôn gánh bán bưng, ích gì cho nước? Rạng gì cho nhà? Dám hỏi tiên sinh, đọc sách... rốt cuộc để làm gì?" Ba câu hỏi này ném ra như pháo liên châu, từng chữ đâm thẳng vào tim can. Toàn trường xôn xao. Đây là công nhiên nghi vấn tôn chỉ dạy học của Trí Tri Thư Viện, là khiêu chiến nền tảng lập thân của Trần Văn. Nhiều học tử phái thủ cựu nhao nhao gật đầu, lộ vẻ tán đồng. Trong mắt bọn họ, kẻ đọc sách không làm quan thì chính là đồ bỏ đi, là sâu mọt của cõi đời. Đối diện với lời chất vấn hung hăng bức người ấy, Trần Văn không hề tức giận. Hắn thậm chí ngay cả chân mày cũng chẳng buồn nhíu lại. Hắn chỉ mỉm cười, xoay người bước tới trước tấm bảng đen to lớn phía sau. Cầm lấy một thỏi phấn đá, viết lên đó một hàng chữ lớn. Đọc sách, là để làm quan, hay là để 'không' làm quan? Viết xong, hắn đặt bút xuống, xoay người nhìn Triệu Nguyên cùng mấy ngàn cặp mắt tràn đầy nghi hoặc dưới đài. "Đây chính là đầu đề hôm nay ta muốn cùng chư vị đàm đạo." "Để... không làm quan?" Dưới đài lập tức nổ tung như vạc dầu sôi. Điều này quả thực hoang đường! Nực cười bậc nhất thiên hạ! Tự cổ chí kim, học giỏi ắt làm quan, đó là đạo lý trời đất định sẵn. Làm gì có chuyện đọc sách để không làm quan? Vậy còn đọc sách làm gì? Về nhà làm ruộng chẳng phải đỡ tốn công hơn sao? Triệu Nguyên lại càng giận quá hóa cười: "Tiên sinh nói lời này, há chẳng phải đang trêu cợt bọn ta sao? Mười năm đèn sách, treo tóc đâm đùi, vì cái gì nếu không phải bảng vàng đề danh, rạng rỡ tổ tông? Nếu không vì làm quan, bọn ta việc gì phải chịu nỗi khổ ải dường này?" Trần Văn không đáp thẳng. Hắn liếc nhìn Cố Từ bên cạnh. "Cố Từ, con tới nói cho vị Triệu huynh này biết đáp án của con." Cố Từ nghe vậy liền sửa lại áo mũ, thong dong bước ra. Trải qua chuỗi trui rèn liên tiếp, hắn đã sớm gột sạch nét non nớt cùng vẻ xốc nổi thuở ban đầu, mỗi cử chỉ giơ tay nhấc chân đều thấp thoáng phong phạm của bậc đại gia. Hắn chắp tay hướng về phía Triệu Nguyên. "Triệu huynh vừa nói, đọc sách chỉ để làm quan. Vậy ta lại muốn hỏi Triệu huynh một câu." Tiếng Cố Từ trong trẻo, vang khắp toàn trường. "Đại Hạ triều lập quốc một trăm năm mươi năm, mỗi kỳ khoa cử lấy đỗ chẳng qua vài trăm người. Mà kẻ đọc sách trong thiên hạ nào chỉ ngàn vạn? Nếu đọc sách chỉ để làm quan, vậy ngàn vạn người thi không đỗ kia há chẳng phải đều là phế nhân? Sách họ đọc lẽ nào đều trôi vào bụng chó cả rồi?" Triệu Nguyên nghẹn lời, gượng cãi: "Đó là do bọn họ học nghệ chưa tinh, thời vận chẳng gặp! Nhưng điều đó không thể phủ nhận làm quan chính là chính đạo của kẻ đọc sách! Chỉ có làm quan mới có thể trên báo ơn vua, dưới an lê thứ." "Sai rồi." Cố Từ lắc đầu. "Quan là 'chức'. Việc mới là 'gốc'." "Triệu huynh cho rằng chỉ có làm quan mới an được lòng dân sao?" Hắn chỉ tay ra ngoài cửa sổ. "Tân chính Ninh Dương, thương mại phồn vinh, bách tính no đủ. Tất cả những thứ đó không hoàn toàn là công lao của quan phủ." "Đó là nhờ vô số kẻ đọc sách hiểu toán học, minh tường luật pháp, thấu tỏ thương đạo hiệp trợ quan phủ, dẫn dắt thương nhân, mới có được cục diện ngày hôm nay." "Họ không mang quan thân, thậm chí đến cả chân lại viên cũng không phải. Nhưng những việc họ làm, việc nào không lợi nước lợi dân? Việc nào không phải là đang an định lê thứ?" "Ta đọc sách là để hiểu rõ đạo lý, là để biết được quy luật vận hành của cõi thế gian này." Cố Từ bước tới một bước, ánh mắt rực sáng. "Dẫu ta không làm quan, ta vẫn có thể kinh thương giúp nước giàu mạnh, khơi thông cái lợi của việc lưu thông hàng hóa, nuôi sống muôn vàn thợ thuyền." "Dẫu ta không làm quan, ta vẫn có thể trước thư lập ngôn, truyền bá đạo thánh nhân, khai mở dân trí." "Dẫu ta không làm quan, ta vẫn có thể như Đào Chu Công thuở trước, chèo thuyền rong ruổi ngũ hồ, tiêu dao tự tại, chẳng phụ một đời." "Trong lòng có đạo, nơi đâu chẳng phải miếu đường?" "Thân không chức quan, chưa hẳn không thể vì nước phân ưu!" Lời ấy nói ra như tiếng vàng rơi đá gõ, làm chấn động lòng người. Dưới đài, nhiều học tử hàn môn nhiều bận thi trượt, trong lòng vốn đã ngập tràn tuyệt vọng, nghe đến đó mà rơi lệ nghẹn ngào. Họ chưa từng nghĩ, hóa ra bản thân không phải kẻ vô dụng. Hóa ra ý nghĩa của việc đọc sách không chỉ vì chiếc mũ cánh chuồn kia. Triệu Nguyên bị Cố Từ chặn họng như vậy, sắc mặt có phần tái nhợt, nhưng gã dẫu sao cũng là kẻ đứng đầu phủ học, phản ứng cực nhanh. "Ngụy biện!" Triệu Nguyên hừ lạnh một tiếng. "Những lời ngươi nói chẳng qua chỉ là tiểu đạo để giữ mình đơn độc! Nếu không có quan phủ giáo hóa, nếu không có luật pháp ràng buộc, nếu không có triều đình quy củ điều hành, cái mối lợi buôn bán kia của các ngươi cũng chỉ như mây khói thoảng qua! Huống hồ, thánh nhân dạy: Người quân tử không phải là đồ dùng. Các ngươi đắm chìm vào tính sổ buôn bán, so đo từng hào từng cắc, há chẳng phải tự biến mình thành đồ dùng hay sao? Đánh mất khí phách của kẻ đọc sách, biến thành phường thị giếng trục lợi!" Lúc này, một vị giáo tập phủ học ngồi ở hàng ghế đầu cũng đứng dậy. Đây là một lão nho tuổi ngoài năm mươi, rất có danh vọng ở phủ Giang Ninh. Ông vuốt chòm râu, vẻ mặt nghiêm nghị nhìn bọn người Trần Văn. "Triệu sinh nói rất phải." "Kẻ đọc sách trước hết phải lấy đức hạnh làm đầu." "Trí Tri Thư Viện các ngươi tuy có năng lực thực vụ, nhưng nếu chỉ biết làm việc mà không biết giáo hóa, vậy có khác gì bọn thợ thuyền, sổ sách?" "Nếu ai ai cũng không muốn làm quan, chỉ muốn kiếm tiền, vậy thiên hạ này ai tới cai trị? Ai tới giáo hóa muôn dân? Ai tới vì quân vương phân ưu?" Đây là đợt công kích thứ hai. Đây cũng là giá trị cốt lõi nhất của Nho gia truyền thống: trọng nghĩa khinh lợi, trọng đức khinh tài. Đối diện với chất vấn của vị lão giáo tập này, Lý Hạo và Trương Thừa Tông đưa mắt nhìn nhau, đồng thời bước ra. Lý Hạo mở lời trước. Tay hắn theo thói quen cầm chiếc bàn tính, cúi mình hành lễ với lão giáo tập. "Thưa lão tiên sinh, ngài nói bọn con không biết giáo hóa, chỉ biết trục lợi." "Vậy học trò xin được hỏi, thế nào là giáo hóa?"