Chương 88: Làm quan là để người trong thiên hạ không chỉ có một con đường làm quan

Lão giáo tập ngạo nhiên đáp: "Giáo hóa là làm sáng tỏ nhân luân, hiểu rõ lễ nghĩa, khiến dân hướng thiện." "Nói hay lắm." Lý Hạo gật đầu. "Vậy xin hỏi lão tiên sinh, một người bách tính cơm ăn không đủ no, thuế nộp không nổi, suốt ngày bị tham quan ô lại bóc lột, ngài bảo họ làm sao hiểu lễ nghĩa? Làm sao hướng thiện?" "Chuyện này..." Lão giáo tập nhíu mày, "Đây là trách nhiệm của quan phủ, cần phải thi hành nhân chính..." "Nói suông về nhân chính!" Lý Hạo đột ngột gạt bàn tính một cái, phát ra tiếng giòn tan. "Ninh Dương sở dĩ có thể thi hành nhân chính, là vì chúng ta đã tính rõ sổ sách!" "Chúng ta giúp nông dân tính rõ các khoản thuế má, để họ không còn bị sai nha lại dịch tống tiền." "Chúng ta giúp thương hộ tính toán rõ ràng giá thành, để họ dám mở rộng buôn bán, chiêu mộ lưu dân." "Chúng ta dùng toán học chặn đứng bàn tay đen của tham quan, làm đầy bạc trong kho huyện nha." "Có tiền rồi, huyện nha mới có thể sửa cầu mở đường, mới có thể hưng lập nghĩa học, mới có thể để bách tính ăn no mặc ấm, được đọc sách thánh hiền." "Chuyện này, có tính là giáo hóa không?" "Chuyện này, có tính là phân ưu cùng bậc chí tôn không?" Trương Thừa Tông lập tức tiếp lời: "Lão tiên sinh, làm quan là 'chức', làm việc mới là 'gốc'." "Làm quan là để làm việc. Nếu ở vị trí đó mà không lo việc công, chỉ biết ngồi không hưởng lộc, thì cái chức quan ấy, không làm cũng được." "Ngược lại, nếu có thể làm việc, có thể mưu cầu phúc lợi cho bách tính, dẫu trên mình không có nửa chức nửa tước, cũng là rường cột của triều đình, cũng là phụ mẫu của muôn dân." "Hiền giả thời xưa, như Thần Nông nếm trăm cây cỏ, như Đại Vũ trị thủy, đương thời họ có quan chức gì không?" "Họ dựa vào chính là một tấm lòng ái dân, là một thân tài năng cứu đời!" "Chẳng lẽ lão tiên sinh cho rằng, chỉ khi khoác lên mình quan phục, mới xứng đáng bàn chuyện yêu thương dân chúng?" Sự phối hợp của hai người có thể nói là thiên y vô phùng. Một người nói chuyện bằng số liệu, một người dùng điển tích áp chế. Đánh cho luận điểm "phải làm quan mới có thể giáo hóa" tan tác tơi bời. Lão giáo tập há miệng muốn phản bác, nhưng phát hiện những đại đạo lý mà bản thân vẫn tự hào, đặt trước những ví dụ chân thực thế này, lại trở nên trắng bệch vô lực đến vậy. Dưới vũ đài, tiếng bàn tán dần dần đổi chiều. "Phải đấy, nếu có thể giống như Ninh Dương, để mọi người đều sống những ngày tháng ấm no, thì làm quan hay không làm quan, có gì quan trọng đâu?" "Ta thấy học trò của Trí Tri Thư Viện này giỏi giang hơn đám tú tài chỉ biết lắc đầu tụng sách nhiều lắm!" Mắt thấy cục diện bất lợi, vị huấn đạo của phủ học, một viên quan trung niên nổi tiếng nghiêm khắc, rốt cuộc không thể ngồi yên. Hắn vỗ mạnh xuống bàn đứng bật dậy, trừng mắt nhìn đám người trên đài. "Hoang đường! Đúng là hoang đường tột đỉnh!" "Toàn lời hàm hồ!" "Các ngươi đây là đang đánh tráo khái niệm, làm loạn lòng người!" "Không làm quan, kẻ sĩ ăn gì? Uống gì?" "Chẳng lẽ phải đi tranh đoạt mối lợi cùng phường buôn gánh bán bưng? Phải ra nơi đồng ruộng đầu bờ cắm mặt kiếm ăn?" "Quét sạch thể diện văn nhân! Đúng là quét sạch thể diện văn nhân!" "Nếu không có bổng lộc triều đình dưỡng liêm, không có phẩm hàm hộ thân, các ngươi lấy gì để giữ gìn thể diện của kẻ đọc sách? Lấy gì để đối kháng với hào cường?" "Đến lúc đó, vì mấy lượng bạc vụn mà phải khom lưng trước thương nhân, phải cúi đầu trước quyền quý." "Đây chính là cái gọi là 'không làm quan' của các ngươi sao?" "Đây chính là cái gọi là 'tài năng cứu đời' của các ngươi sao?" "Ta thấy, đây rõ ràng là tự cam đọa lạc!" Những lời này cực kỳ sắc bén, cũng cực kỳ thực tế. Nó đâm thẳng vào nỗi bẽ bàng lớn nhất của kẻ sĩ: sinh tồn và tôn nghiêm. Ở thời đại này, không làm quan sẽ không có đặc quyền, không có thu nhập ổn định. Muốn sống đàng hoàng, muốn không bị ai ức hiếp, dường như ngoài con đường làm quan ra thì chẳng còn lối nào khác. Toàn trường lại một lần nữa rơi vào tĩnh lặng. Tất cả mọi người đều nhìn đoàn người Trí Tri Thư Viện trên đài, muốn xem họ sẽ trả lời thế nào trước vấn đề thực tế nhất này. Trần Văn vẫn không lên tiếng. Hắn nhìn sang Chu Thông, người vẫn luôn trầm mặc nãy giờ nơi góc đài. Chu Thông chậm rãi bước ra. Vẻ mặt hắn vẫn lạnh lùng, ánh mắt vẫn bén như dao. Hắn không hành lễ, cũng chẳng khách sáo. Hắn chỉ lạnh lùng nhìn vị huấn đạo kia, cất lời chất vấn. "Đào Uyên Minh chẳng chịu vì năm đấu gạo mà khom lưng, lẽ nào sách của ông ấy uổng công đọc sao?" Huấn đạo ngẩn ra: "Đào công là bậc cao sĩ..." "Bậc cao sĩ cũng phải ăn cơm." Chu Thông ngắt lời. "Ông ấy từ quan về ở ẩn, trồng đậu dưới núi Nam. Dẫu cỏ tốt đậu thưa, dẫu bốn vách nhà trống trơn, nhưng ông ấy sống tự tại, sống có tôn nghiêm." "Vì sao?" "Vì ông ấy không cần dựa vào năm đấu gạo kia để nuôi sống khí phách của mình!" "Đại nhân vừa nói, không làm quan thì phải khom lưng trước thương nhân, cúi đầu trước quyền quý." "Đó là các ngươi." "Là bởi vì các ngươi ngoài việc làm quan, ngoài việc nương tựa vào thể chế triều đình ra thì chẳng làm nên tích sự gì, không có chút bản lĩnh mưu sinh nào!" "Cho nên, các ngươi mới sợ mất chức quan, mới sợ mất bổng lộc." "Cho nên, các ngươi mới khúm núm trước thượng quan, mới đê tiện cúi đầu trước quyền quý." "Nhưng thứ đó không phải phong cốt. Đó là nô tính." Câu nói tựa như một cái tát giòn giã, giáng thẳng vào mặt vị huấn đạo kia cùng tất cả những kẻ đọc sách tự xưng thanh cao có mặt tại trường. Sắc mặt bọn họ lập tức biến thành xanh mét. Chu Thông tiến lên một bước, chỉ vào ngực mình. "Nhưng đệ tử Trí Tri Thư Viện chúng ta thì khác." "Chúng ta hiểu toán học, nắm luật pháp, rành thương đạo, tỏ nông sự." "Dù cởi bỏ tấm áo dài này, thay vào áo ngắn vải thô, chúng ta vẫn có thể dựa vào bản lĩnh của chính mình để sống thật tốt, sống thật đàng hoàng trên cõi đời này!" "Chính vì chúng ta có bản lĩnh dẫu không làm quan vẫn sống tốt, chúng ta mới không cần phải dựa dẫm vào bất kỳ ai!" "Chúng ta làm quan là vì muốn làm việc, chứ không phải để kiếm miếng cơm manh áo." "Chúng ta không làm quan là vì không muốn nước chảy bèo trôi đồng vu khống trược, chứ không phải vì chúng ta bất tài vô dụng." "Đó mới là phong cốt thật sự." "Đó mới là sự độc lập thật sự!" Lời Chu Thông vừa dứt, toàn bộ Minh Luân Đường lặng ngắt như tờ. Mọi người đều bị những lời này làm cho chấn động. Họ chưa từng nghĩ tới, hai chữ "độc lập" hóa ra lại được xây dựng trên nền tảng của "năng lực". Hóa ra "phong cốt" không phải dựa vào cái miệng xưng tụng thanh cao, mà dựa vào tự tin không cần cầu cạnh kẻ khác! Những kẻ từng cười nhạo Trí Tri Thư Viện học "tạp học", giờ phút này chỉ cảm thấy mặt mình rát bỏng như bị lửa đốt. Sự thuần túy mà họ hằng tự hào, đứng trước năng lực toàn diện của đối phương, lại trở nên yếu ớt và nực cười đến nhường ấy. Đây không chỉ là thắng lợi trong việc tranh biện miệng lưỡi. Đây là thắng lợi của hai loại giá trị quan, hai phương thức sinh tồn. Trần Văn nhìn những gương mặt dưới đài, biết thời cơ đã chín muồi. Hắn chậm rãi bước lên bục giảng, đứng chắn trước toàn bộ đệ tử của mình. Hắn chỉ tay vào đề bài do chính tay mình viết ra. Đọc sách là để làm quan, hay là để 'không' làm quan? "Chư vị." "Vừa rồi các đệ tử của ta đã đưa ra câu trả lời của họ." "Bây giờ, ta muốn hỏi chư vị một câu." "Vì sao ngàn trăm năm qua, kẻ đọc sách chúng ta đều coi 'học nhi ưu tắc sĩ' là khuôn vàng thước ngọc? Vì sao cây cầu độc mộc này rõ ràng chật chội đến thế, tàn khốc đến thế, mà chúng ta vẫn phải chen lấn đến đầu rơi máu chảy?" Dưới đài, rất nhiều học tử hàn môn lộ ra vẻ mặt cay đắng. Trần Văn không đợi bọn họ trả lời, liền tự hỏi tự đáp. "Là bởi vì chúng ta trời sinh đã hướng về quan vị sao? Không phải." "Mạnh Tử có câu: Cùng tắc độc thiện kỳ thân, đạt tắc kiêm tế thiên hạ. Kẻ sĩ chúng ta, ai mà chẳng ôm ấp chí hướng cứu tế thiên hạ?" "Nhưng nút thắt thật sự nằm ở chỗ..." Trần Văn quan sát phản ứng của mọi người có mặt, tiếp tục nói. "Ngoài việc làm quan ra, thế đạo này không chừa cho chúng ta quá nhiều con đường để 'kiêm tế thiên hạ'!" "Một tài tử tinh thông toán học, ngoài việc đi làm chân kế toán sổ sách, liệu có nơi nào để thi triển hoài bão?" "Một học sĩ am hiểu luật pháp, ngoài việc vào nha môn làm chân đao bút lại, liệu có cánh cửa nào để đòi lại công lý?" "Một bậc hồng nho học rộng tài cao, nếu không vào Hàn Lâm, không bước vào chốn quan trường, thì học vấn của người đó có mấy ai thấu tỏ, có mấy kẻ dùng đến?" "Con đường này quá hẹp." Trần Văn thấy mọi người càng nghe càng im ắng. "Chính vì đường quá hẹp, nên tất cả mọi người mới chỉ có thể chen chúc trên một con đường duy nhất đó." "Cũng chính vì chỉ có con đường này, nên kẻ đọc sách buộc phải nương tựa vào quy tắc của nó, buộc phải vì làm quan mà làm quan." "Lâu dần, mục đích của việc đọc sách không còn là để hiểu rõ đạo lý, mà là để luồn cúi đục khoét; không còn là để làm việc, mà là để thăng quan." "Đến cuối cùng, dẫu ngươi có thi đỗ Trạng nguyên, bước chân vào triều đường, cũng bất quá chỉ là chuyển từ một cái lồng giam lớn sang một cái lồng giam nhỏ hơn mà thôi." "Quên mất sơ tâm, quên mất bách tính, quên đi cả những cuốn sách thánh hiền mà mình từng đọc." "Đó mới là nỗi bi ai lớn nhất." Hắn chỉ tay về phía Cố Từ, Lý Hạo đứng phía sau. "Trí Tri Thư Viện hôm nay đứng ở nơi này, không phải để khoe khoang chúng ta biết kiếm tiền thế nào, giỏi tính sổ ra sao." "Mà là để nói cho kẻ đọc sách trong thiên hạ, nói cho thế đạo này biết—" "Đường, là do chính mình đi ra!" "Nếu thương hành cần người tính sổ, chúng ta sẽ mở ra một thương hành đệ nhất thiên hạ, để nhân tài toán học đỉnh cao nhất có đất dụng võ!" "Nếu bách tính cần người giúp việc kiện tụng, chúng ta sẽ lập nên một bộ luật thương vụ công bằng nhất thiên hạ, để những người am hiểu luật pháp chính trực nhất có thể thay dân kêu oan!" "Nếu thế đạo này thiếu nhân tài thực làm, chúng ta sẽ đi khai hoang, đi trị thủy, đi mở xưởng tác, đi tạo ra vô số vũ đài không cần đến quan vị mà vẫn có thể thi triển hoài bão!" Trần Văn tiến lên một bước, ánh mắt rực sáng. "Chúng ta làm những điều này, không phải để phản đối việc làm quan." "Mà là để tạo ra một thế đạo dẫu không làm quan, kẻ đọc sách vẫn có thể sống một cách có tôn nghiêm, có giá trị!" "Mục đích cuối cùng của chúng ta, là khiến cho 'học nhi ưu tắc sĩ' không còn là lựa chọn duy nhất, mà chỉ là một trong muôn vàn lựa chọn." "Đến một ngày, khi kẻ sĩ trong thiên hạ có thể tự do lựa chọn bước vào triều làm quan, hay kinh thương giúp nước giàu mạnh, hay trứ thư lập thuyết; khi họ không còn vì sinh tồn mà đọc sách, mà đọc sách vì lý tưởng của chính mình." "Đó mới thật sự là tư văn tại tư!" Từng lời nói ra, khiến da đầu của tất cả mọi người tê dại. Những học tử hàn môn kia đột ngột ngẩng đầu, ánh mắt dường như đã khác hẳn trước kia. Thứ họ nhìn thấy không chỉ là một con đường sống, mà còn là một thế giới mới tráng lệ khôn cùng. Trần Văn không dừng lại. Hắn dẫn dắt mọi người chuyển hướng suy nghĩ sang chữ "không" kia. "Cũng chỉ đến ngày đó, chúng ta mới có thể thực sự bàn luận, thế nào là 'quân tử bất khí'." "Ta dạy học trò, không phải để họ nhất định phải làm quan, cũng chẳng phải để họ nhất định không làm quan." "Mà là để họ có được quyền lựa chọn không làm quan." Lời ấy như chuông sớm trống chiều, khiến mọi người chấn động khôn xiết. "Thế nào là lựa chọn?" "Khi ngươi tài hoa cái thế, nhưng vì không muốn phụ thuộc quyền quý mà hoạn lộ trắc trở, ngươi có thể chọn phất tay áo dứt áo ra đi, dấn thân chốn giang hồ xa xôi, mượn đường kinh thương, học thuật để thỏa chí bình sinh, chứ không cần phải ngày ngày nơm nớp lo sợ." "Khi ngươi ở ngôi cao, lại thấy triều chính mục nát, không thể thi thố tài năng, ngươi có thể chọn treo ấn từ quan, quay về chốn điền viên, chứ không cần vì chút bổng lộc ít ỏi mà đồng lưu hợp ô, thậm chí giúp kẻ ác làm càn." "Đó, chính là quyền lựa chọn." "Đó, chính là tự do." Trần Văn nhìn những học tử trẻ tuổi dưới đài, trong mắt tràn đầy kỳ vọng. "Chỉ khi các ngươi không cần dựa vào mũ áo quan trường để kiếm miếng cơm manh áo, không cần dựa vào quyền thế vương hầu để cầu sinh." "Ngươi làm quan mới có thể ưỡn thẳng sống lưng." "Ngươi mới có thể không bợ đỡ cấp trên, không khinh rẻ cấp dưới." "Ngươi mới có thể đứng trước cường quyền mà dám nói chữ 'không'." "Ngươi mới có thể đứng trước cám dỗ mà giữ vững ranh giới làm người." "Ngươi mới có thể... chỉ lo thương sinh, không màng quỷ thần!" "Đó mới chính là bậc quân tử trong lời thánh nhân." "Một con người tự do, độc lập, hiên ngang khí phách, không bị bất kỳ thân phận hay nghề nghiệp nào trói buộc!" Lời dứt. Bên trong Minh Luân đường vẫn là một mảnh tĩnh lặng như tờ. Nhưng lần này không còn là vì kinh ngạc, mà là vì kính sợ. Hết thảy mọi người đều đắm chìm trong cảnh giới mà Trần Văn vừa vẽ nên. Cốt cách độc lập ấy, tâm hồn tự do ấy, khí phách không vì năm đấu gạo mà khom lưng uốn gối ấy. Đó là điều biết bao kẻ đọc sách hằng mơ ước, nhưng lại cầu mà chẳng đặng! "Nói hay lắm!" Một học tử hàn môn không kìm nén được bèn hét lên, giọng nghẹn ngào. "Tiên sinh nói chí phải! Đây mới là chỉ ra một con đường sống cho những kẻ thư sinh nghèo khó như chúng ta!" Tiếng vỗ tay từ lác đác vài tiếng nhanh chóng tụ lại thành làn sóng rền vang như sấm sét. Hồi lâu sau. Lý Trường Phong ngồi ở hàng đầu từ từ đứng dậy. Vị lão Giáo dụ cai quản phủ học Giang Ninh mấy chục năm nay, giờ phút này đã lệ rơi đầy mặt. Lão nhìn Trần Văn trên đài, dường như nhìn thấy chính mình thuở thiếu thời, một kẻ từng ôm ấp hoài bão, nhưng rốt cuộc lại trôi dạt cuốn theo dòng nước đục chốn quan trường. Lão chỉnh đốn lại y quan, hướng về phía Trần Văn cúi rạp người vái sâu một lạy. "Nghe tiên sinh một lời, mới hay lũ chúng ta ngày trước làm quan, khí độ quá đỗi nhỏ nhoi." "Sách mà chúng ta đọc bấy lâu, cũng đọc quá hẹp hòi rồi." "Trần tiên sinh, thật xứng là bậc thầy của ta!" Theo cái vái lạy của lão, mấy ngàn học tử trong toàn trường đồng loạt đứng dậy. Bọn họ hướng về bóng áo xanh trên đài, cung kính hành lễ. "Học trò... xin thụ giáo!"