Chương 31: Tập tính của Bọ Hung Thánh

Chúng tôi vui vẻ men theo đường núi, vừa trò chuyện vừa tìm dấu vết Bọ Hung Thánh. Biết đâu, lúc chúng tôi chưa hay, chúng đã xuất hiện trên Cao nguyên cát Angles, đang lăn những viên phân mà người Ai Cập cổ đại xem là hình ảnh của thế giới. Trong nhóm năm sáu người ấy, tôi lớn tuổi nhất và là thầy của họ. Còn họ là những người trẻ đầy nhiệt huyết, giàu tưởng tượng và không lúc nào thiếu sức sống. Tất cả chúng tôi đều yêu thiên nhiên bí ẩn, đều khao khát hiểu thêm về nó. Chúng tôi muốn biết lũ sa giông nhỏ có chiếc đuôi thon như nhánh san hô có nấp dưới lớp bèo tấm xanh như thảm ở con suối dưới chân núi không; những con cá gai trong suối đã khoác lên mình chiếc cà vạt cưới màu xanh da trời xen đỏ tía chưa; đàn én vừa trở về có đang sốt ruột tìm những con muỗi lớn vừa nhảy múa vừa đẻ trứng không; và những con thằn lằn có đốm hình mắt có đang phơi mình trên đá sa thạch dưới nắng, phô phần hông đầy đốm xanh không. Chúng tôi là một nhóm say mê muông thú đến thế. Với tâm trạng hân hoan, chúng tôi đến đây để chào mừng mùa xuân trở lại theo cách riêng của mình. Hai bên đường núi mọc đầy cây cơm cháy và táo gai Anh. Những chùm hoa trên cành tỏa ra từng đợt hương hơi đắng, đến cả bọ cánh cứng ánh vàng cũng say mê. Theo làn hương ấy, chúng tôi tìm thấy những điều khiến mình thích thú. Lũ cá gai trong suối đã sửa soạn xong: vảy lấp lánh như bạc, mảng đỏ son trước ngực càng thêm nổi bật. Hễ một con đỉa đen to tướng rình mò đến gần, gai trên lưng và vây chúng lập tức dựng đứng, dọa kẻ địch phải tháo chạy. Ốc đĩa, ốc bươu và ốc tháp ngoi lên mặt nước hít thở không khí trong lành. Chúng lúc nào cũng thản nhiên, như chẳng muốn tranh giành với ai; ngay cả khi bọ nước và ấu trùng xấu xí của nó tấn công, những sinh vật hiền lành ấy vẫn như không có chuyện gì xảy ra. Trên cao nguyên phía bên kia vách đá, đàn cừu thong thả gặm cỏ, còn những con ngựa hăng hái tập chạy đua. Tất cả đều mang đến nguồn thức ăn dồi dào, ngon lành cho côn trùng ăn phân. Dọn sạch phân trên mặt đất là công việc, cũng là sứ mệnh cao cả của những loài côn trùng ăn phân thuộc bộ Cánh cứng. Chúng có đủ thứ công cụ kỳ lạ: thứ dùng để xới, nghiền và nắn phân; thứ dùng để đào hang cất giữ chiến lợi phẩm về sau. Những công cụ ấy tinh xảo và hữu dụng chẳng kém dụng cụ đào bới trưng bày trong bảo tàng. Có thứ trông như phỏng theo kỹ nghệ của con người, có thứ lại hoàn toàn do chúng tự sáng tạo. Trên trán Tây Ban Nha Phúng Khương Lang có một chiếc sừng khỏe, đầu cong ngược ra sau như cán dài của chiếc cuốc chim. Nguyệt Hình Phúng Khương Lang cũng có chiếc sừng tương tự; trên ngực nó còn mọc hai mảnh nhọn hình lưỡi cày, giữa chúng nhô ra một chiếc gai cứng dùng làm dao cạo. Hai loài bọ hung trâu rừng và bọ hung bò rừng sống ven Địa Trung Hải có một cặp sừng chĩa sang hai bên trên trán, cùng một phiến hình lưỡi cày nằm ngang ở ngực trước, vươn vào giữa hai sừng. Trên ngực trước của Đế Phỉ phân kim quy là ba mũi nhọn song song hướng thẳng về phía trước, hai mũi bên dài, mũi giữa ngắn. Công cụ của Ong Khương Lang sừng bò là cặp càng dài cong như sừng bò; còn Ong Khương Lang sừng chạc mang một chiếc chĩa dài hai cạnh dựng trên cái đầu dẹt. Ngay cả loài côn trùng ăn phân kém nổi bật nhất cũng có những u cứng nhô lên trên đầu hoặc trước ngực. Nhiều loài côn trùng ăn phân mang màu sắc rực rỡ như đá quý trong hộp trang sức. Dường như để bù cho công việc bẩn thỉu, không ít loài tỏa hương xạ, bụng ánh lên sắc kim loại. Nhìn chung, chúng có màu đen, nhưng ngoại lệ cũng rất nhiều. Bụng bọ hung đống phân ánh vàng và đồng, còn bụng bọ hung đen đẹp hơn nữa, mang sắc tím thạch anh. Một số loài sống ở vùng nhiệt đới rõ ràng còn may mắn hơn, bởi chúng có vẻ ngoài lộng lẫy nhất trong họ hàng. Bọ Hung Thánh sống dưới phân lạc đà ở Ai Cập mang màu xanh ngọc lục bảo, còn bọ hung ở Guyana, Brazil và Senegal rực sáng như hồng ngọc. Tôi từng quan sát nhiều cảnh côn trùng ăn phân làm việc. Thật là một cảnh tượng nhộn nhịp! Ngay cả những người đào vàng ở California cũng không hăng hái bằng chúng. Mặt trời còn chưa nóng, hàng trăm con đủ kích thước, đủ hình dáng đã chen chúc quanh đống phân, con nào cũng muốn giành thêm một phần từ chiếc bánh chung. Con thì xới lớp phân trên mặt, con đào đường hầm vào sâu bên trong, con lại bận đào hố để lát nữa cất chiến lợi phẩm. Những con to khỏe thường xông lên trước; lũ nhỏ hơn đứng bên cạnh, cắt vụn những mẩu phân thỉnh thoảng rơi xuống. Có con vừa tới nơi, thấy món ngon liền phấn khích ăn no ngay tại chỗ. Nhưng phần lớn vẫn tính chuyện lâu dài: chúng mang thức ăn giấu vào nơi kín đáo để dành khi cần. Bởi trên đồng cỏ mênh mông này, tìm được một đống phân tươi đôi khi còn khó hơn trúng số. Mùi phân lan khắp một vùng rộng chừng một cây số, kéo tất cả côn trùng ăn phân hối hả tìm đến. Kìa, một con đến muộn đang bước những bước ngắn về phía đống phân. Đôi chân dài của nó chuyển động cứng nhắc, vụng về, như có bộ máy nào đó trong bụng đẩy nó đi. Cặp râu nâu đỏ xòe ra như quạt, để lộ nỗi lo không giành đủ thức ăn. Cuối cùng, nó chen ngã vài kẻ đến trước và giành được chỗ bên đống phân. Nó vươn đôi chân trước to khỏe, ôm từng lượt để nắn nốt viên phân, rồi lùi sang một bên, lặng lẽ hưởng thành quả lao động. Sinh vật đen bóng, to lớn khác thường ấy chính là Bọ Hung Thánh lừng danh. Bọ Hung Thánh làm ra từng viên phân theo một trình tự riêng. Trên trán nó có sáu chiếc răng nhọn xếp thành hình bán nguyệt, thứ vũ khí bí mật dùng để đào và cắt. Nó dùng chiếc cào ấy gạt bỏ những sợi thực vật không ăn được, gom phần tinh túy nhất lại. Nếu chỉ kiếm thức ăn cho mình, nó chẳng kén chọn đến thế. Nhưng nếu làm buồng nuôi con, khoét một hốc nhỏ trong viên phân để ấp trứng, nó phải lựa thật kỹ, dùng thứ phân tốt nhất lót mặt trong hốc. Nhờ vậy, ấu trùng vừa nở đã tìm được thức ăn mềm mịn, giàu dinh dưỡng ngay trên vách nhà, tích lũy sức lực cho những ngày sau. Còn khi chọn thức ăn cho mình, Bọ Hung Thánh có vẻ khá tùy tiện. Nó cắm phần trán có răng cưa vào đống phân, phối hợp với đôi chân trước khỏe khoắn để đào bới dễ dàng. Khi cần vượt chướng ngại và mở lối qua chỗ phân dày nhất, nó quét mạnh đôi chân có răng cưa, dọn ra một khoảng hình bán nguyệt, rồi gom phân vừa cào vào giữa bốn chân dưới bụng. Phần việc còn lại thuộc về đôi chân sau: kiểm tra và chỉnh dáng viên phân. Chính đôi chân ấy giúp viên phân thành hình. Khối phân mới được nắn sơ lắc lư giữa bốn chân, dần trở nên tròn trịa. Cứ thế, một viên phân nhỏ xíu trong chớp mắt đã lớn bằng quả táo. Những người thợ ấy mải mê làm việc dưới nắng gắt, với tốc độ luôn khiến tôi kinh ngạc. Tôi còn từng thấy chúng làm ra viên phân to bằng nắm tay, chắc đủ cho những kẻ háu ăn ấy dùng rất lâu. Điều đáng kinh ngạc nhất trong tập tính của Bọ Hung Thánh là cách chúng vận chuyển thức ăn. Làm xong viên phân, chúng rời khỏi đám đông hỗn độn và bắt đầu lên đường ngay, chẳng chút chần chừ. Hai chân sau dài ôm lấy viên phân, móc vuốt ở đầu chân vào đó làm trục quay; hai chân giữa làm điểm tựa, còn hai chân trước có răng cưa lần lượt chạm đất. Chúng nghiêng người, đầu chúi xuống, thân chổng lên mà đi lùi. Đôi chân sau giữ vai trò quan trọng: chúng liên tục cử động, thay đổi trục quay để giữ thăng bằng cho vật nặng. Hai chân trước thay nhau đạp đất đẩy viên phân tiến lên, khiến mọi điểm trên bề mặt nó lần lượt tiếp xúc với mặt đất. Nhờ sức ép phân bố đều, lớp ngoài của viên phân chỗ nào cũng trở nên rắn chắc như nhau, hình dáng ngày càng hoàn chỉnh. Dĩ nhiên, mọi chuyện không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Kìa, Bọ Hung Thánh gặp trở ngại đầu tiên. Khi leo qua một con dốc đứng, viên phân nặng trịch lăn ngược xuống, kéo nó ngã lộn nhào, sáu chân khua loạn trên không. Nhưng nó nào chịu bỏ cuộc dễ dàng. Thoắt cái, nó đã lật người lại, chạy theo giữ lấy viên phân. Con Bọ Hung Thánh bướng bỉnh không chịu đi theo lối bằng phẳng dưới thung lũng. Nó trở lại trước con dốc vừa khiến mình khốn đốn và bắt đầu leo thêm lần nữa. Nó cẩn thận lùi từng bước, vất vả đẩy viên phân khổng lồ lên được một quãng, nhưng chỉ một chút sơ sẩy, viên phân lại kéo nó lăn xuống. Leo lên rồi ngã xuống, hết lần này đến lần khác, nó cứ thận trọng vật lộn trên đoạn đường khó đi ấy. Mãi sau hơn hai mươi lần cố sức vô ích, nó mới hết kiên nhẫn, hoặc có lẽ đã khôn ra đôi chút, và chịu chọn con đường bằng phẳng. Bọ Hung Thánh không phải lúc nào cũng một mình vận chuyển viên phân quý giá. Nó thường có bạn đồng hành, hay đúng hơn, một con khác tự tìm đến tham gia. Khi viên phân vừa được vo xong, chủ nhân lập tức lùi đi cùng thành quả của mình, mong sớm thoát khỏi chỗ tranh giành. Lúc ấy, một con ở gần sẽ bỏ dở việc riêng, chạy tới giúp. Nhờ sức của cả hai, viên phân thường đến đích suôn sẻ. Tôi tò mò: phải chăng đó là một cặp đực cái? Đôi bạn đời sắp dựng tổ ấm cùng chung sức viết nên khúc ca êm đềm của gia đình? Nhưng nhìn bề ngoài, không có đặc điểm nào giúp phân biệt con đực với con cái. Tôi bèn giải phẫu hai con cùng vận chuyển một viên phân và phát hiện chúng thường là những bạn đồng hành cùng giới. Nếu không phải bạn đời, cũng chẳng phải bạn làm ăn, vậy sự hợp tác bề ngoài ấy nhằm mục đích gì? Hóa ra, đó thuần túy là một vụ cướp có chủ mưu. Kẻ láu cá lấy cớ giúp đỡ để tham gia vận chuyển, rồi hễ có cơ hội là chiếm viên phân làm của riêng. Tự vo một viên giữa đống phân vừa nhọc nhằn vừa đòi hỏi kiên nhẫn; cướp thành quả làm sẵn của kẻ khác hiển nhiên nhẹ công hơn nhiều. Nếu chủ nhân sơ ý, kẻ giúp việc sẽ mang của cải chuồn mất. Còn nếu chủ nhân canh chừng quá kỹ, không để nó ra tay, kết cục thường là cả hai cùng thưởng thức bữa trưa ngon lành, bởi dù sao nó cũng đã góp sức. Một số con tham vọng hơn thì cướp trắng trợn, chẳng thèm giả vờ tốt bụng mà chặn ngay giữa đường, dùng vũ lực đoạt lấy viên phân đã vo xong. Chuyện cướp đường như thế xảy ra khá thường xuyên. Một con Bọ Hung Thánh đang ung dung lăn thành quả vất vả làm ra. Bỗng từ đâu, một con khác bay tới, sà xuống đột ngột, xếp đôi cánh sau đen bóng dưới lớp cánh cứng rồi dùng đôi chân trước có răng cưa xô chủ nhân ngã nhào. Đang mải đẩy vật nặng, chủ nhân thường không kịp chống đỡ. Khi nhận ra mình gặp cướp, nó sẽ liều mạng giữ lấy tài sản. Kìa, nó đã lật mình dậy, ra sức đá đạp kẻ cướp. Trái lại, kẻ cướp có vẻ rất bình thản. Nó đứng yên trên viên phân, co đôi chân trước trước ngực, chờ xem đối phương sẽ làm gì và sẵn sàng tấn công. Chiếm được vị trí thuận lợi nhất để đẩy lùi mọi cuộc phản kích, nó chỉ việc bám trên đỉnh viên phân, theo dõi từng cử động của chủ nhân. Hễ đối phương đứng lên định trèo tới, nó liền vung chân giáng vào lưng. Muốn hạ kẻ địch, con mất của phải dùng chiến thuật đào hầm: khoét phần dưới viên phân để nó chao đảo, cuốn cả kẻ cướp lăn theo. Để khỏi ngã, kẻ cướp đành trổ tài như một diễn viên nhào lộn, cố giữ thăng bằng trên viên phân đang lăn. Chỉ cần sẩy chân rơi xuống, cuộc giao tranh lập tức biến thành trận đấu tay đôi: hai bên áp ngực vào nhau, vật lộn quyết liệt. Con nào chiếm ưu thế sẽ tìm cơ hội trèo lại lên viên phân, tìm đủ cách chiếm nó làm của riêng. Nếu thắng, kẻ cướp sẽ bắt tay đẩy chiến lợi phẩm đến bất cứ đâu nó muốn. Còn chủ nhân đáng thương đành chịu mất của, quay về đống phân vo viên khác, rồi lại viên khác nữa. Tôi không sao tìm ra nguyên nhân khiến Bọ Hung Thánh hình thành thói quen cướp bóc, sẵn sàng dùng vũ lực với đồng loại chỉ vì một viên phân. Nhưng có một điều tôi dám chắc: cướp bóc là một trong những bản tính của loài này. Câu "Sở hữu là trộm cắp" của Proudhon, cũng như lời các nhà ngoại giao rằng "Sức mạnh thắng lẽ phải", đều được thể hiện rõ ở Bọ Hung Thánh. Vì sao những con côn trùng nhỏ bé ấy có thể trơ tráo tranh cướp của nhau không chút kiêng dè? Đó là một câu hỏi kỳ lạ về tâm lý động vật, xin dành cho những người quan sát sau này giải đáp. Ở đây, tôi chỉ muốn bàn về hai kẻ cùng vận chuyển một viên phân. Trước hết, tôi phải đính chính một quan niệm sai lầm lưu truyền trong sách vở. Trong tác phẩm xuất sắc Sự biến thái, tập tính và bản năng của côn trùng của ông Blanchard, tôi đọc được đoạn sau: Loài côn trùng của chúng ta đôi khi bị một chướng ngại không thể vượt qua cản đường: viên phân rơi xuống hố. Lúc ấy, Bọ Hung Thánh tỏ ra hiểu tình thế một cách đáng kinh ngạc, lại có khả năng liên lạc với đồng loại cũng đáng kinh ngạc không kém. Dường như nhận thấy không thể đưa viên phân qua chướng ngại, nó bỏ viên phân lại và bay đi xa. Nếu có đủ đức tính cao quý và lớn lao mang tên kiên nhẫn, xin bạn hãy ở bên viên phân bị bỏ lại ấy. Chẳng bao lâu, Bọ Hung Thánh trở về. Nhưng nó không về một mình: theo sau là hai, ba, bốn, năm con khác. Tất cả xúm vào vật báu, hợp sức nâng gánh nặng lên. Bọ Hung Thánh đã tìm được viện binh. Vì thế, trên những cánh đồng khô hạn, ta thường thấy nhiều con Bọ Hung Thánh cùng vận chuyển một viên phân duy nhất. Trong tạp chí Côn trùng học của Illiger, tôi còn đọc được: Một con Mặc Trắc Khỏa Khương Lang đang vo viên phân để chứa trứng thì viên phân rơi xuống hố. Nó cố sức kéo lên một mình suốt hồi lâu, nhưng chỉ phí công tốn sức. Thế là nó chạy đến đống phân gần đó, gọi thêm ba bạn đồng hành. Cả bọn cùng ra sức, cuối cùng kéo được viên phân khỏi hố. Sau đó, những con đến giúp trở về đống phân của mình, tiếp tục công việc. Hai câu chuyện giống nhau hoàn toàn, chắc hẳn cùng bắt nguồn từ một nơi. Nhưng xin bậc thầy Blanchard thứ lỗi: sự việc nhất định không diễn ra như vậy. Chuyện kể trong tạp chí của Illiger thiếu hợp lý đến mức không thể tin theo một cách mù quáng, vậy mà người ta lại đem cuộc phiêu lưu được kể về Mặc Trắc Khỏa Khương Lang áp luôn cho Bọ Hung Thánh. Việc hai con cùng loài hợp sức lăn một viên phân, hoặc kéo nó ra khỏi một chỗ nào đó, quả là hiếm gặp. Nhưng sự hợp sức ấy không chứng minh rằng con đang gặp khó khăn đã đi cầu cứu đồng loại. Tôi tự nhận mình khá kiên nhẫn. Tôi từng ở bên Bọ Hung Thánh trong thời gian dài, tìm mọi cách quan sát cho rõ tập tính của chúng, nhưng chưa bao giờ thấy dấu hiệu nào cho thấy chúng muốn tìm bạn giúp đỡ, dù chỉ là một ý nghĩ thoáng qua. Tôi cũng từng đặt ra cho chúng những thử thách khó hơn nhiều so với chuyện viên phân rơi xuống hố: những chướng ngại còn gay go hơn việc trèo lại lên dốc, những tình thế cần giúp đỡ hơn bất cứ lúc nào. Vậy mà cảnh tượng hiện ra trước mắt tôi chưa bao giờ là cảnh đồng loại giúp nhau. Theo tôi, mấy con Bọ Hung Thánh cùng xúm vào một viên phân vì muốn cướp đoạt, nhưng người ta lại tưởng con gặp nạn đã gọi bạn đến giúp. Do quan sát chưa đầy đủ, họ biến một kẻ cướp đường thành người bỏ dở công việc để giúp đồng loại. Trên thực tế, quan hệ giữa hai con Bọ Hung Thánh còn rắc rối hơn thế. Thông thường, con đến giúp mang sẵn ý đồ xấu và tự chen vào, còn chủ nhân chỉ miễn cưỡng nhận sự giúp đỡ vì sợ một tai họa lớn hơn. Nhìn bề ngoài, chúng chung sống khá hòa thuận. Cả hai cùng đẩy xe: chủ nhân giữ vị trí chính, ở phía sau đẩy vật nặng, hai chân sau chổng lên, đầu cúi xuống; con kia ở phía trước, ngẩng đầu, đặt đôi chân trước có răng cưa lên viên phân, đôi chân sau thường kéo lê trên đất. Sức của chúng chẳng phối hợp được với nhau. Con giúp việc quay lưng về phía trước, còn viên phân chắn hết tầm nhìn của chủ nhân, khiến cả hai thường lóng ngóng ngã lăn ra đất. Sau khi tỏ vẻ có thiện chí và nhập bọn, kẻ mới đến bắt đầu phá hỏng cuộc hợp tác. Nó co chân dưới bụng, nằm lì trên viên phân như thể dính chặt vào đó. Bám chắc trên ấy, nó im lìm, nhất quyết không chịu buông ra. Nếu phía trước xuất hiện một con dốc, lúc này sẽ có chuyện đáng xem. Nó nghiễm nhiên chiếm chỗ trên cao, bám lấy viên phân nặng trịch, còn chủ nhân ở dưới phải dốc hết sức đẩy viên phân lên dốc. Đến khi chủ nhân kiệt sức, không đẩy nổi nữa, con kia vẫn thảnh thơi bám trên viên phân, cùng lăn xuống rồi lại được đẩy lên. Tôi đã tiến hành đủ loại thí nghiệm để xem hai kẻ hợp sức ấy giải quyết một rắc rối lớn ra sao. Tôi dùng một chiếc ghim dài, to đóng xuyên viên phân xuống đất. Viên phân lập tức đứng khựng lại. Con Bọ Hung Thánh không biết mưu mẹo của tôi, cứ tưởng gặp chướng ngại tự nhiên nên càng ra sức đẩy, nhưng viên phân vẫn không nhúc nhích. Đây mới là lúc nó thực sự cần giúp đỡ. Chỉ cần gọi con bạn đang ngồi trên đỉnh viên phân, hẳn vấn đề sẽ được giải quyết dễ dàng. Thế nhưng chẳng có dấu hiệu nào cho thấy nó định làm vậy. Bọ Hung Thánh vẫn kiên trì lay viên phân, thử hết mọi góc độ mà chẳng có kết quả. Lúc ấy, con đang nghỉ trên cao cũng nhận ra có điều bất thường. Nó bò xuống, đi vòng quanh quan sát. Cả hai thăm dò phía dưới viên phân và cuối cùng phát hiện bí mật của chiếc ghim. Giá có thể góp ý, tôi sẽ bảo chúng: "Hãy đào đất để nhổ chiếc ghim đang giữ viên phân lại." Với những thợ đào bẩm sinh ấy, cách này đơn giản biết bao. Tiếc rằng lời khuyên của tôi không được tiếp nhận; chúng thậm chí chẳng thử làm. Hai con bọ, một con từ đầu này, một con từ đầu kia, chui xuống dưới viên phân. Chúng càng đào sâu, viên phân càng trượt dọc theo cây kim ghim mà nhích lên. Phân vốn mềm, chẳng mấy chốc chúng đã đào được một lối đi bên dưới đầu kim, khiến viên phân nằm lơ lửng ở độ cao bằng bề dày thân mình. Chúng áp bụng xuống đất, lấy lưng đội viên phân, rồi dồn sức vào chân, nhích lên từng chút một. Cuối cùng, viên phân cũng tuột khỏi đầu kim. Chúng vá qua loa chỗ bị kim chọc thủng rồi tiếp tục vận chuyển. Hai con bọ nhỏ không hề biết chúng thoát được cảnh mắc kẹt là nhờ tôi động lòng giúp đỡ. Nếu không, dù có duỗi thẳng người đến đâu, chúng cũng chẳng thể với tới độ cao của cây kim. Tôi nhặt một phiến đá nhỏ, phẳng, đặt dưới viên phân để kê nó lên, cho lũ Bọ Hung Thánh có chỗ đứng mà tiếp tục làm việc. Ban đầu, chúng dường như không hiểu ý tôi, vẫn thử cách cũ. Nhưng rồi một con tình cờ bò lên phiến đá. Có lẽ cảm thấy viên phân khẽ chạm vào lưng, nó lấy lại tự tin và ra sức đẩy thêm lần nữa. Nhờ những viên đá tôi liên tục đặt vào làm điểm tựa, chúng kiên trì cho đến khi kéo được viên phân xuống hẳn. Bọ Hung Thánh đã biết tận dụng những viên đá tôi đặt vào, vậy sao chúng không nghĩ đến chuyện để một con đứng trên lưng con kia mà với tới viên phân? Chao ôi, cách ấy chúng chẳng bao giờ nghĩ ra. Dường như việc hợp sức nằm ngoài khả năng của chúng. Dù gặp khó khăn đến đâu, mỗi con cũng chỉ tự mình gắng sức, không hề nghĩ đến phối hợp. Nếu chỉ có một con Bọ Hung Thánh, nó vẫn sẽ dùng đúng cách ấy để thoát khỏi tình cảnh này. Điều đó chứng tỏ đồng bạn chẳng có ý nghĩa gì với nó. Vậy nó tìm thêm cả nhóm đồng bạn để làm gì? Để ghi chép được khách quan hơn, tôi làm thêm một thí nghiệm. Lần này, tôi đào một cái hố khá sâu, thành hố lại dốc đứng, rồi thả Bọ Hung Thánh cùng viên phân xuống đáy. Nó không thể vừa lăn gánh nặng ấy vừa leo lên thành hố. Thử đi thử lại không được, có lẽ nó biết mình đành chịu, bèn bay mất hút. Trong tình cảnh ấy, liệu Bọ Hung Thánh có gọi đồng bạn đến giúp không? Tôi chờ rất lâu, cứ mong nó dẫn vài người bạn tới tiếp sức, nhưng kết quả khiến tôi hết sức thất vọng. Hai con Bọ Hung Thánh cùng lăn viên phân qua những bụi cỏ xạ hương, những vệt bánh xe và bãi cát trên sườn dốc, cứ thế tiến đi chẳng rõ đích đến. Qua quãng đường dài lăn lóc, viên phân trở nên rắn chắc hơn; có lẽ như vậy mới hợp khẩu vị chúng. Khi tìm được chỗ thích hợp, con chủ bắt tay đào phòng ăn, còn con bạn thì nằm trên viên phân, giả chết. Con chủ dùng đôi chân răng cưa xúc từng ôm cát, dần khuất vào trong hang. Mỗi lần ôm cát trở ra, kẻ đào hang đều liếc nhìn viên phân xem nó có còn nguyên chỗ không. Hang càng đào sâu, con chủ càng ít ra ngoài. Đây chính là cơ hội cho tên trộm. Kìa, con bọ đang ngủ cuối cùng cũng tỉnh dậy. Nó lén lút bò xuống, quay lưng đẩy viên phân thật nhanh rồi chạy biến. Tên trộm đã đi xa mấy mét, con mất của mới chui ra khỏi hang. Nó nhìn quanh mà chẳng thấy gì, nhưng nhờ đánh hơi và quan sát, chẳng mấy chốc đã xác định được hướng tên trộm bỏ chạy và đuổi theo. Kết quả lại thật bất ngờ: vừa chạm mặt, hai con Bọ Hung Thánh dường như đã làm hòa. Chúng cùng đưa viên phân về hang, như thể chưa hề có chuyện gì xảy ra. Nếu tên trộm kịp chạy xa hơn, hoặc khéo léo xóa dấu vết, thì chẳng còn cách nào lấy lại viên phân. Song ngay cả khi ấy, Bọ Hung Thánh cũng không nản lòng. Nó cọ hai bên má, duỗi râu, hít hít không khí, rồi bay tới sườn dốc gần đó để tìm thức ăn từ đầu. Chính tính kiên cường ấy khiến Bọ Hung Thánh đáng được ngợi khen. Còn nếu không gặp một kẻ đồng hành không mời mà đến, nó sẽ đào trên nền cát tơi một cái hang to bằng nắm tay. Cất thức ăn xong, nó bịt cửa hang, một mình ở trong thưởng thức món ngon. Bữa tiệc của Bọ Hung Thánh bắt đầu. Chỉ riêng viên phân đã chiếm gần hết phòng ăn, chất từ sàn lên sát trần. Trong thế giới nhỏ bé tuyệt diệu ấy, những con Bọ Hung Thánh chen vai sát cánh, vui vẻ thưởng thức bữa trưa ngon lành. Chúng chẳng mải việc khác mà bỏ sót miếng nào, cũng chẳng kén chọn đến mức phí phạm một hạt thức ăn. Cả viên phân được chúng ăn sạch một cách chăm chú. Đó là một công việc hóa học kỳ diệu. Hãy nghĩ mà xem: thứ phân bẩn thỉu ấy đã hóa thành những bông hoa đẹp mắt và những đôi cánh cứng của Bọ Hung Thánh, cùng tô điểm cho thảm cỏ mùa xuân thêm rực rỡ. Bọ Hung Thánh bẩm sinh có khả năng tiêu hóa thần kỳ. Đó là bí quyết giúp nó biến phân thành điều kỳ diệu trong thời gian ngắn nhất. Tôi kinh ngạc trước bộ ruột dài khác thường của chúng. Bộ ruột ấy không ngừng co bóp, đưa thức ăn qua nhiều vòng để tiêu hóa và hấp thu hết, chẳng chừa lại gì. Viên phân khổng lồ từng miếng đi vào đường tiêu hóa của Bọ Hung Thánh, để lại chất dinh dưỡng rồi theo đuôi nó thải ra ngoài. Khi đã ăn hết viên phân, nó lại trở lên mặt đất tìm cơ hội kiếm ăn. Từ tháng Năm đến tháng Sáu, cuộc sống vui vẻ của Bọ Hung Thánh cứ thế tiếp diễn. Khi mùa hè nóng bức đến, chúng trốn vào lớp đất mát để tránh cái nắng gay gắt. Đợi cơn mưa thu đầu tiên trút xuống, chúng lại xuất hiện, nhưng số lượng ít hơn mùa xuân rất nhiều, hoạt động cũng không còn hăng hái như trước. Lúc này, việc quan trọng nhất của chúng là sinh ra thế hệ tiếp nối.