Chương 32: Thuật tạo hình của Bọ Hung Thánh

Phân Lê là nguồn thức ăn mà Bọ Hung Thánh chuẩn bị cho con non. Đừng lầm tưởng đây chỉ là viên phân chúng tùy tiện lăn trên mặt đất tạo thành. Trước hết, một viên phân hình quả lê chẳng thể nào lăn lông lốc tự do trên đất; kế đến, bọ cái cũng không đời nào để Phân Lê lăn lóc như vậy, bởi cổ của Phân Lê chính là buồng ấp trứng của Bọ Hung Thánh. Nơi che chở sinh mệnh non nớt ấy tuyệt đối không chịu nổi những cú xóc nảy, va đập. Vì thế, sau khi thấu tỏ chân tướng, tôi nhận ra đây là một tác phẩm nghệ thuật tinh xảo thấm đượm tình mẫu tử, chứ không phải như những kẻ mê tín huyễn hoặc — rằng Bọ Hung Thánh cứ mặc sức lăn tròn Phân Lê chứa ấu trùng của mình. Để tạo nên một tác phẩm nghệ thuật như thế, Bọ Hung Thánh phải đẽo gọt ra sao? Chúng thích tự giam mình trong hầm ngầm để chế tác Phân Lê, hệt như nhiều nghệ sĩ thích nhốt mình trong xưởng vẽ để dồn hết tâm lực sáng tác. Bọ Hung Thánh có hai cách tạo hình Phân Lê: một là gạn lọc lấy phần tinh túy trong đống phân, những mẩu phân ấy dưới mắt chúng chính là món ngon mềm mại thơm lành; Bọ Hung Thánh sẽ tích trữ ngay tại chỗ, khi cần dùng mới chia nhỏ thành từng phần tùy theo nhu cầu. Những con Bọ Hung Thánh được tôi đưa về phòng thí nghiệm thường dùng cách dự trữ thức ăn này, bởi cát tôi rải trong chuồng nuôi đều đã qua sàng lọc, giúp chúng dễ dàng tìm được chỗ đào hang theo ý muốn. Nói cách khác, ngoài đồng nội, nếu Bọ Hung Thánh trữ thức ăn ngay tại chỗ thì chứng tỏ quanh đó có địa điểm thích hợp, đất xốp, tiện cho việc đào bới. Dù ở đồng hoang hay trong phòng làm việc của tôi, hiệu suất làm việc theo phương thức tích trữ này của Bọ Hung Thánh đều đáng kinh ngạc. Đôi khi, chập tối hôm trước tôi tới quan sát, trong chuồng nuôi vẫn chỉ là một đống phân vụn vặt chẳng mấy đẹp mắt, thế nhưng sáng hôm sau quay lại xem, tôi đã thấy vị nghệ sĩ này đang đắc ý chiêm ngưỡng tác phẩm của mình: đống phân xấu xí kia đã biến mất tăm, thay vào đó là một Phân Lê hoàn mỹ. Dĩ nhiên, cách tích trữ thức ăn ngay tại chỗ này khá hiếm gặp, bởi nó đòi hỏi thổ nhưỡng quanh đống phân phải thích hợp để Bọ Hung Thánh đào hang. Thế nhưng đất đai ngoài đồng đa phần thô ráp, hơi cứng lại nhiều đá vụn, không tiện đào bới. Cho nên thông thường, Bọ Hung Thánh sẽ vo số phân kiếm được thành hình cầu thô sơ, rồi vừa đẩy vừa lăn khối thức ăn nặng trịch ấy dọc đường cho tới khi tìm được nơi đào hang ưng ý. Có lẽ chính hành vi này đã khiến nhiều người hiểu lầm về quy trình tạo tác Phân Lê của Bọ Hung Thánh, tưởng rằng Phân Lê được hình thành nhờ việc không ngừng lăn trên mặt đất. Thoạt đầu tôi cũng nghĩ vậy, nhưng sau khi quan sát Bọ Hung Thánh trong chuồng nuôi, tôi mới vỡ lẽ: thật ra chúng chỉ dùng cách này để chở phân về xưởng ngầm của mình, rồi mới đập vụn ra, nhào nặn lại để chế tác Phân Lê. Đầu tiên, tôi đổ vào bình miệng rộng lớp đất đã sàng và làm ẩm, nện chặt lại, rồi đặt con Bọ Hung Thánh đang ôm chặt thức ăn vào trong bình. Việc tiếp theo tôi cần làm là kiên nhẫn chờ đợi. Thực tế đã chứng minh sự kiên nhẫn của tôi không hề hoài công, rốt cuộc tôi đã được diện kiến tác phẩm tuyệt mỹ của vị nghệ sĩ này — một Phân Lê tinh xảo, hoàn hảo đứng thẳng dưới đáy hang. Khác hẳn với viên phân thô ráp bỏ vào bình lúc ban đầu, bề mặt Phân Lê trơn láng vô cùng, chỉ có phần đáy tiếp xúc với đất mới dính chút hạt cát. Kết quả này đã lật nhào hoàn toàn quan niệm cố hữu bấy lâu nay của người đời, rằng Phân Lê là do Bọ Hung Thánh lăn qua lăn lại trong hang ngầm mà thành; trái lại, toàn bộ quá trình tạo hình Phân Lê chẳng hề có bước lăn nào cả. Vậy Phân Lê được hình thành như thế nào? Lời giải nằm ngay ở hai cẳng trước của Bọ Hung Thánh. Bọ Hung Thánh tuy không có chi trước linh hoạt như loài linh trưởng, nhưng hai cẳng trước tựa như đôi dùi cui nhỏ lại có thể vỗ đập, nhào nặn viên phân uyển chuyển như đôi bàn tay, không cần lăn chút nào cho đến khi khối phân biến thành một quả lê nhỏ tinh xảo. Đôi khi, Bọ Hung Thánh còn đập vụn viên phân vốn đã lăn đóng vỏ cứng bên ngoài. Người không hiểu chuyện ắt sẽ tưởng sinh vật nhỏ bé này bị môi trường mới làm cho hoang mang lúng túng, song kỳ thực đây là biểu hiện tinh thần trách nhiệm với thế hệ sau, là một phương pháp làm tổ thông minh và sạch sẽ. Bởi lẽ có rất nhiều loài côn trùng chọn đẻ trứng ấp con trong Phân Lê, không riêng gì Bọ Hung Thánh, mà cả Ong Khương Lang lẫn Phù Kim Quy cũng tận dụng dinh dưỡng trong phân động vật để ấp ủ thế hệ sau. Do đó, Bọ Hung Thánh phải bảo đảm số phân mình dày công tìm kiếm không bị lẫn trứng của loài côn trùng khác trong quá trình chuyên chở. Một khi chuyện đó xảy ra, hậu quả sẽ khôn lường. Ong Khương Lang và Phù Kim Quy có lẽ không cố ý để phân động vật bọc trứng của mình lẫn vào số nguyên liệu Bọ Hung Thánh chuẩn bị làm Phân Lê, nhưng dù vô tình hay hữu ý, Bọ Hung Thánh vẫn phải đảm bảo nguyên liệu làm Phân Lê sau chặng đường dài vận chuyển không có hậu duệ của kẻ thù. Nếu điều bất hạnh ấy xảy ra, ấu trùng của nó sau khi nở sẽ không có đủ dưỡng chất. Bởi vậy, Bọ Hung Thánh cái phải tỉ mỉ nghiền vụn từng chút một rồi cẩn thận kiểm tra; dẫu tốn công phí sức nhưng vì sự an toàn của đàn con, bọ cái vẫn cặm cụi làm việc không một chút lơ là. Tuy vậy, cũng có lúc Bọ Hung Thánh chuyển nguyên vẹn viên phân trên mặt đất xuống hang ngầm, bởi viên phân này đã được nó trông chừng, giám sát cẩn mật suốt dọc đường tới đích, nó có thể đoan chắc bên trong không hề có trứng của côn trùng khác. Tình huống như thế thực ra rất phổ biến, cho nên đa phần Phân Lê ta nhìn thấy đều có bề mặt thô nhám, và đó cũng là lý do nhiều người lầm tưởng Phân Lê do Bọ Hung Thánh lăn phân trên đất mà thành. Thực chất không phải vậy, Phân Lê có bề mặt xù xì chỉ vì Bọ Hung Thánh cái đoan chắc bên trong không có trứng côn trùng lạ nên chẳng buồn đập vụn ra làm lại. Trong phòng thí nghiệm của tôi, vì tôi đã can thiệp chuyển tác phẩm của Bọ Hung Thánh vào bình miệng rộng, vị nghệ sĩ này không thể chắc chắn trong phân có trứng côn trùng khác hay không, nên chúng mới đập vụn ra, kiểm tra kỹ càng rồi nặn lại từ đầu, cuối cùng bày ra trước mắt tôi một Phân Lê nhẵn nhụi, mịn màng khác thường. Vừa chiêm ngưỡng tác phẩm nghệ thuật ấy, tôi vừa nhận ra quan niệm truyền thống bấy lâu — rằng Bọ Hung Thánh lăn qua lăn lại viên phân trên đất để có được Phân Lê — là hoàn toàn sai lầm. Những Phân Lê có bề mặt thô ráp, thậm chí dính đầy cát mà chúng ta thường thấy chỉ là do Bọ Hung Thánh cái, sau khi chắc chắn không có trứng lạ, đã ấn nén và kéo vuốt đơn giản mà thành. Do đó, vẻ ngoài thô ráp không phải dấu vết của việc Bọ Hung Thánh lăn tròn viên phân trong xưởng làm việc ngầm, mà chỉ nói lên rằng nó thường phải lăn viên phân trên đường đi tìm địa điểm thích hợp mà thôi. Tất nhiên, để tận mắt chứng kiến quá trình chế tác tác phẩm nghệ thuật này chẳng hề dễ dàng. Cũng như hầu hết các nghệ sĩ, Bọ Hung Thánh là một kẻ khá cố chấp: môi trường làm việc của nó tuyệt đối không được có một tia sáng nào lọt vào, tựa hồ nó chỉ tìm thấy nguồn cảm hứng trong bóng tối. Điều này đặt ra cho tôi một bài toán hóc búa: muốn quan sát toàn bộ quy trình Bọ Hung Thánh làm Phân Lê thì phải có ánh sáng để tiện theo dõi và ghi chép, nhưng hễ có ánh sáng thì nó lại đình công. Cuối cùng, tôi chế tạo ra một dụng cụ thế này: tìm một chiếc bình miệng rộng cổ ngắn, rải một lớp đất dày vài ngón tay dưới đáy, sau đó dựng một giá ba chân cao chừng mười xăng-ti-mét trên lớp đất, rồi đặt lên giá một phiến gỗ tùng có đường kính bằng miệng bình, làm vậy mới có được một buồng quan sát bốn phía trong suốt. Tiếp đó, tôi khoét một rãnh nhỏ ở mép phiến gỗ tùng để Bọ Hung Thánh có thể ra vào hoặc vận chuyển viên phân qua khe này, rồi phủ thêm một lớp đất lên trên phiến gỗ để nghệ sĩ của chúng ta cảm nhận được sự phân biệt giữa trên mặt đất và dưới lòng đất. Cuối cùng, tôi che kín buồng quan sát này lại. Như vậy, một "xưởng làm việc của nghệ sĩ" tiện cho việc quan sát đã hoàn thành. Tôi trùm thêm một lớp giấy đen bên ngoài bình miệng rộng cổ ngắn, đáp ứng điều kiện làm việc trong bóng tối của Bọ Hung Thánh cái, khi nào cần ghi chép thì bất thình lình giở chụp giấy ra quan sát. Mọi thứ đã sẵn sàng, tôi bắt đầu đi tìm "vị nghệ sĩ" đầu tiên đến ngụ tại xưởng làm việc do tôi dựng nên. Mọi việc đúng như tôi dự liệu, chẳng bao lâu sau tôi đã tìm được thứ mình cần, và bắt đầu công việc quan sát, ghi chép. Phải nói rằng Bọ Hung Thánh là một người mẹ kiên cường. Xuyên qua lớp đất mỏng phủ trên phiến gỗ tùng, khi đào tới mặt gỗ, nó có lẽ vẫn khăng khăng cho rằng đây là một phiến đá vụn ngoài đồng nội, rồi ra sức tìm cách vượt qua chướng ngại vật này. Chẳng mấy chốc, Bọ Hung Thánh thông minh đã phát hiện ra cái rãnh tôi khoét trên phiến gỗ tùng. Với nó, đây hẳn là một lối đi tự nhiên dẫn xuống xưởng làm việc "xa hoa" dưới lòng đất — dĩ nhiên, đó chỉ là suy nghĩ của riêng tôi. Tôi luôn phải tự dặn lòng phải nén nỗi tò mò, kiên nhẫn đợi đến ngày thứ hai sau khi Bọ Hung Thánh cái được chuyển vào phòng quan sát mới bắt đầu ghi chép. Bởi tôi nghĩ nó có lẽ cần một khoảng thời gian chuẩn bị. Trước khi thả Bọ Hung Thánh vào phòng quan sát, tôi đã mở sẵn toàn bộ cửa phòng thí nghiệm, sợ rằng tiếng động khi mình ghé thăm lúc nửa đêm sẽ kinh động đến người nghệ sĩ nhạy cảm này, khiến nó vì sợ hãi, phẫn nộ hay vì bất kỳ lý do nào khác mà ngừng làm việc; nếu vậy, tôi sẽ chẳng thể thu được kết quả chân thực. Vào ngày đầu tiên có thể quan sát, tôi thậm chí còn đi đôi dép lê không phát ra tiếng động, rón rén bước vào phòng thí nghiệm, nhẹ nhàng tiến lại gần chiếc bình cổ ngắn miệng rộng chứa Bọ Hung Thánh cái rồi thình lình giật phắt chiếc chụp giấy đen ra. Tuyệt vời, tôi đã thấy điều mình muốn thấy: người nghệ sĩ tí hon rõ ràng bị luồng sáng bất ngờ dọa sợ, thoạt đầu đứng sững bất động, ngây ra như phỗng, thậm chí còn quên bẵng đôi chân trước dài ngoẵng của mình vẫn đang đặt trên khối Phân Lê đã bước đầu thành hình. Tôi hiểu rằng, nếu sau này muốn những lần quan sát bất ngờ như vậy đạt hiệu quả thì hành động đường đột này không thể kéo dài quá lâu, bởi tôi đã thấy bóng lưng Bọ Hung Thánh quay người rời đi, có phần vụng về, có phần sợ hãi, thậm chí còn mang vẻ lúng túng chẳng biết phải làm sao. Tôi nhanh chóng ghi lại vị trí, hình dáng cùng hướng của Phân Lê trong bình miệng rộng, sau đó đậy chụp giấy đen lại như cũ rồi quay về phòng làm việc để nhớ lại tình trạng khối Phân Lê vừa nhìn thấy: tác phẩm này đã có dáng dấp sơ khai của Phân Lê, không còn đơn thuần là một viên phân tròn vo nữa, mà là một khối phân tròn với một đầu nhô lên một mấu lớn, hệt như bức điêu khắc thu nhỏ của những vò gốm thời tiền sử. Khối Phân Lê sơ khai ấy bụng tròn, miệng nông và mép rất dày, phần cổ còn được siết lại bằng một đường rãnh nhỏ. Phương pháp chế tác này của Bọ Hung Thánh hệt như cách con người kỷ Đệ Tứ tạo tác đồ dùng, chỉ có điều người thời đó còn chưa biết đến bàn xoay gốm mà thôi. Rãnh nhỏ nơi cổ khối phân chính là điểm khởi đầu cho phần cổ lê nhô ra sau này. Trong lần quan sát đầu tiên, nơi đây chỉ nhô lên một nốt u tròn và tù. Bọ Hung Thánh cái sẽ ấn phần trung tâm của mấu lồi này xuống, như thế, phần phân ở giữa sẽ bị ép dạt sang hai bên, trông tựa miệng núi lửa với đường viền nham nhở. Nhưng những điều đó không hề quan trọng, ở giai đoạn đầu chế tạo Phân Lê, Bọ Hung Thánh không cần bận tâm đến độ tinh xảo, chỉ cần nặn ra được hình thù đại khái là xong. Phân ở giữa bị ép dạt ra xung quanh khiến đường viền dày lên, Bọ Hung Thánh lại nhẹ nhàng vỗ đập mép ngoài vào trong, nén chặt lại; đợi đến khi rãnh ở giữa nông bớt, nó lại ấn tiếp phần chính giữa, cứ thế lặp đi lặp lại tuần hoàn, cổ Phân Lê dần dà được kéo cao lên. Dĩ nhiên tất cả những điều này đều được phát hiện sau đợt "tập kích" bất ngờ thứ hai của tôi. Đôi khi tôi cảm thấy thí nghiệm của mình có chút tàn nhẫn; bóng lưng vụng về của Bọ Hung Thánh lần trước vẫn còn in đậm trong tâm trí tôi, vậy mà chưa đầy một ngày sau, tôi lại "tập kích" nó lần thứ hai. Người nghệ sĩ vĩ đại lúc này chỉ là một người mẹ đang tận tụy xây dựng tổ ấm cho con cái. Vừa mới nguôi ngoai nỗi hoảng loạn hồi sáng để tiếp tục bắt tay vào việc, giờ đây tấm chụp giấy đen lại thình lình bị tôi nhấc lên, nó một lần nữa ngừng bặt công việc trong tay, ngơ ngác nhìn luồng sáng ập đến bất ngờ. Có lẽ cả đời nó chưa từng trải qua tình cảnh như vậy bao giờ, nó làm sao hiểu nổi vì cớ gì trong chưa đầy một ngày mà mình lại phải nếm trải tới hai đợt ngày đêm, điều trước đây chưa từng xảy ra. Nó lại một lần nữa quay về với bóng tối phía trên mảnh gỗ tùng, bước chân lần này có phần chậm chạp, có phần ngập ngừng; tổ ấm nó dốc lòng gây dựng cho hậu thế đã có quy mô đáng kể, rời đi lần này chẳng biết rồi sẽ đối mặt với kết cục ra sao. Tôi vội vàng ghi chép lại tiến độ công trình Phân Lê vào lúc này: trên phần nhô lên của khối phân, miệng núi lửa trước đó đã sâu hơn, đường viền cũng không còn nham nhở như trước. Bọ Hung Thánh dùng đôi chi trước dài ngoẵng dần dần vỗ cho miệng núi lửa mỏng đi, từng chút một kéo dài ra rồi khép miệng lại; cổ Phân Lê đã bước đầu thành hình, chỉ còn một cửa sổ nhỏ đang chờ gia công. Lần ghi chép này càng chứng minh rõ hơn quan điểm trước đây của tôi: Phân Lê không phải do Bọ Hung Thánh lăn khối phân dưới hang đất mà thành, mà là do nó dùng chính đôi chi trước của mình từng chút một vỗ đập tạo nên. Bởi lẽ vị trí của Phân Lê lúc này hoàn toàn trùng khớp với những gì tôi ghi lại hồi sáng, ngay cả hướng quay của phần cổ cũng không hề thay đổi, nói chi đến chuyện đảo lộn trên dưới hay đổi chỗ trái phải. Vì vậy, suốt quá trình chế tạo Phân Lê hoàn toàn không có chuyện lăn tròn, mà chỉ có vỗ đập và nhào nặn. Lần quan sát thứ ba diễn ra vào ngày hôm sau. Khi mở chụp giấy đen ra, tôi có đôi phần thất vọng, bởi người nghệ sĩ vĩ đại kia đã bắt đầu khâu tu sửa cuối cùng cho tác phẩm của mình. Nó đi quanh tác phẩm, không ngừng đập đập vỗ vỗ, cố gắng làm cho mọi ngóc ngách đều trở nên nhẵn nhụi mịn màng. Cổ Phân Lê vốn còn một cửa sổ nhỏ vào hôm qua nay đã được bịt kín. Tôi không được tận mắt chứng kiến toàn bộ quá trình của công trình phức tạp này, nhưng dựa vào những ghi chép của mình, tôi có thể đoán ra đại khái các bước xây dựng bên trong buồng ấp trứng. Thật khó mà tưởng tượng nổi, đôi chân trước dài và khỏe tựa hai chiếc kìm lớn của Bọ Hung Thánh vốn chỉ là công cụ thu lượm phân và đẩy quả phân trong cả công trình, thế nhưng một công trình nhẵn mịn tinh xảo như buồng ấp trứng lại thực sự là công lao của chúng. Đôi chân trước từng dùng để hùng hổ kẹp từng tảng phân ấy, nay lại có thể nhẹ nhàng tỉ mỉ thò vào cổ Phân Lê, thoắt cái hóa thành chiếc chổi lông nhỏ mịn màng, quét cho toàn bộ vách trong của phòng ấp bóng loáng không tì vết. Bọ Hung Thánh lúc này không chỉ là một nghệ sĩ, một người mẹ tràn đầy tình yêu thương, mà còn là một người thợ tay nghề bậc thầy: biến chân trước thành kìm, thành rìu, rồi lại hóa thành bay thợ nề và chổi nhỏ, rốt cuộc tạo nên một buồng ấp êm ái cho thế hệ mai sau. Ở khâu hoàn thiện còn có một chi tiết khiến tôi phải thán phục trí tuệ của Bọ Hung Thánh: khác với những chỗ nhẵn nhụi mịn màng khác, trên đỉnh cổ lê lại có mấy sợi xơ thô ráp dựng đứng. Bọ Hung Thánh cái là một người mẹ tỉ mỉ khắt khe, nó đã trau chuốt mọi nơi nhẵn bóng đến thế, chẳng lẽ lại bỏ quên khâu kết thúc của cả công trình? Đương nhiên là không, mấy sợi xơ này thực chất là một chiếc nút nhỏ dùng để bịt miệng cổ lê. Bọ Hung Thánh vốn có thể ra sức đập vào phần này như đã làm với những chỗ khác cho đến khi nó nhẵn mịn, vậy tại sao nó không làm thế? Bởi vì quả trứng nó vừa đẻ ra nằm ngay phía sau chiếc nút này, nên vị trí đó tuyệt đối không chịu nổi lực vỗ đập mạnh bạo, làm vậy rất dễ làm tổn thương, thậm chí đoạt mạng phôi thai của Bọ Hung Thánh. Thế nhưng một buồng ấp hoàn chỉnh thì không thể không có nắp đậy, vì vậy Bọ Hung Thánh đã đặt vài sợi xơ ở chỗ này làm nút bịt miệng cổ; làm vậy vừa đảm bảo Phân Lê được nguyên vẹn, vừa giúp không khí lưu thông, và quan trọng hơn cả là tránh gây tổn hại cho quả trứng của mình vì những cú vỗ đập.