Chương 489: Điện thí là phỏng vấn

Ngự thư phòng thắp nến sáng tỏ. Thấy nàng khoan thai bước vào, ánh mắt hoàng đế dịu đi vài phần: "Hôm nay sao A Hàn lại nghĩ đến chuyện ghé qua đây?" Hoàng hậu đi đến bên án thư: "Thần thiếp nghe Lương công công nói, Hoàng thượng mấy ngày liền thức tới tận nửa đêm. Tấu chương để ngày mai phê duyệt cũng không muộn, xin người hãy bảo trọng long thể." Hoàng đế khẽ cười: "Có A Hàn luôn nhắc nhở, trẫm đâu dám lơ là làm tổn hại thân mình." "Ngày mai đã là điện thí rồi." Hoàng hậu mở lời, "Không biết Hoàng thượng đã ra đề xong chưa?" Hoàng đế gật đầu: "Chiều nay trẫm đã cùng mấy vị đại thần chốt định xong." "Nói đến mới nhớ, hôm nay ngoài cung truyền vào một chuyện lạ, có sĩ tử quỳ mãi không dậy trước cửa nha môn." Hoàng hậu khẽ nói, "Nghe đâu sĩ tử kia ở chốn dân gian khá có tiếng tăm, chẳng ít người bảo hắn vốn dĩ là nhân tài xứng đáng đỗ Hội nguyên, nay lại trượt bảng. Thế là hắn bèn quỳ gối trước nha môn thỉnh cầu điều tra kỹ lưỡng chuyện khoa cử, khiến cho lắm kẻ rỗi việc xì xào bàn tán xem khoa cử liệu có công bằng hay không..." "Kỳ thi mùa xuân chấm bài qua từng tầng tuyển chọn, quy chế nghiêm ngặt, sao có thể để xảy ra sơ sót?" Sắc mặt hoàng đế trầm xuống, "Đại tài tử cái nỗi gì, thi rớt không tự xét lại học vấn mình chưa tinh thông, trái lại còn đến nha môn quấy rối, đây là thói phong khí gì thế này!" "Hoàng thượng, vạn sự chẳng có gì là tuyệt đối, quy chế dẫu nghiêm mật đến đâu thì rốt cuộc cũng do con người thực thi." Hoàng hậu ngước mắt nhìn, "Nếu như trong số các đại thần chấm thi thực sự có kẻ ôm lòng riêng tác quái, hủy hoại đâu chỉ tiền đồ của một người, mà là làm nguội lạnh tấm lòng của hàng vạn sĩ tử khổ luyện nơi hàn song trong thiên hạ... Thần thiếp có một ý này, ngày mai trong điện thí, ngoài bài sách vấn Hoàng thượng cùng các đại thần đã định ra, chi bằng ngài lâm trận tự mình ra thêm một đề nữa?" Sắc mặt hoàng đế vẫn trầm ngâm nặng nề. Mấy vị đại thần kia đều là nguyên lão trong triều. Nhưng, ngộ nhỡ thật sự có kẻ tiết lộ đề thi, rồi cứ thế nghênh ngang lắc lư ngay dưới mí mắt của trẫm... Trời vừa hửng sáng, một làn sương mỏng manh bao phủ lấy Kinh Thành. Trong trạch viện nhà họ Mạnh từ sớm đã có tiếng động. Mạnh lão thái thái thức dậy từ lúc trời chưa sáng, tự tay đứng bên bếp lửa nấu một bát cháo Trạng nguyên: "Tử Mặc, uống hết bát cháo này, ắt sẽ đề tên bảng vàng, tiền đồ rộng mở." Mạnh Tử Mặc ngửa đầu húp cạn. Trình Tĩnh chỉnh trang lại y phục cho phu quân, dịu dàng dặn dò: "Bao ngày tháng qua chàng ngày đêm miệt mài kinh sử, nay đã chẳng còn như xưa nữa, chàng cứ yên tâm mà thi." Mạnh Tử Mặc khẽ ừ một tiếng, xoay người sải bước ra ngoài. Dọc đường gặp không ít cống sĩ cùng vào cung dự điện thí, ai nấy chắp tay hàn huyên, rực rỡ khí phách thiếu niên, chỉ riêng Mạnh Tử Mặc đã luống tuổi, đứng giữa đám đông học trò lại càng thêm nổi bật. Lúc này, chính môn hoàng cung rộng mở, bên cầu Kim Thủy uy nghiêm tột bậc, cấm quân đứng dàn hàng, giáp trụ sáng loáng. Từng cống sĩ lần lượt bước qua cầu Kim Thủy, tiến vào quảng trường trước đại điện, theo thứ hạng kỳ thi Hội mà xếp thành hàng lối ngay ngắn, ai nấy cúi đầu nín thở, kính cẩn đợi thánh dụ. Hoàng đế ngồi ngay ngắn trên long ngai, rèm miện rủ xuống, ánh mắt lướt qua hàng ngũ tân khoa cống sĩ bên dưới: "Chư vị cống sĩ đều là bậc tuấn tài do trẫm cùng triều đình tuyển chọn qua từng kỳ khảo hạch, hôm nay dự điện thí không cần câu nệ, hãy cứ bày tỏ suy nghĩ của mình, để trẫm nhìn xem chân tài thực học của các ngươi." Người dừng lại một nhịp rồi nói: "Trẫm có một câu hỏi, đạo làm quan lấy hai chữ 'vụ thực' làm gốc, các ngươi dùng cách gì để vụ thực trị dân?" Đề thi này thoạt nhìn giản đơn nhưng lại cực kỳ khảo nghiệm bản lĩnh, dễ dàng gạt bỏ những kẻ hủ nho quen thói nói suông, nhìn thấu chí hướng cùng tầm vóc thực sự. Đứng đầu hàng, Hội nguyên Úc Liêu bước ra trước nhất. Hắn trạc chừng ngoài hai mươi, vóc dáng thanh mảnh dong dỏng, gương mặt nho nhã: "Học sinh cho rằng, làm quan vụ thực cốt ở chỗ không cầu hư danh, chẳng làm công việc viển vông... Kẻ làm quan nên bỏ bớt lời giáo điều rỗng tuếch, chú trọng việc thực tế của lê dân... Dân có nỗi khổ thì giải nỗi khổ cho dân, dân gặp hoạn nạn thì gánh vác hoạn nạn cho dân..." Một tràng ứng đối gãy gọn, chuẩn mực, hoàn toàn phù hợp với đạo làm quan chính thống của nhà Nho. Bá quan trong điện thi nhau gật đầu tán thưởng. "Không hổ là Hội nguyên khoa này, đối đáp đoan chính, đúng mực vô cùng!" "Tuổi còn trẻ mà đã hiểu đạo vụ thực tránh xa hư danh, thật hiếm có người trầm ổn dường này!" "Quả nhiên là người đứng đầu kỳ thi mùa xuân, nền tảng quả thực vững vàng!" Hoàng đế khẽ gật đầu, ra hiệu cho người kế tiếp trả lời. Kế đó, các cống sĩ khác lần lượt bước ra đối đáp, ai nấy đều bám sát việc thực tế trị dân mà luận giải, lời lẽ không thiếu kinh điển sử sách. Rốt cuộc cũng đến lượt Mạnh Tử Mặc. Hắn chợt nhớ tới lời dặn dò mà Giang Trân từng nhiều lần nhấn mạnh khi huấn luyện cho hắn: Điện thí không phải là thi cử, mà là phỏng vấn. ... Muốn khảo quan ghi nhớ ngươi, ngươi phải nói được những điều mà người khác chẳng thể nói ra. Hắn cất lời: "Học sinh cho rằng, làm quan vụ thực chân chính là lấy phép tắc định quyền hạn và trách nhiệm, lấy kết quả luận chính tích, lấy cảm nhận của bách tính làm thước đo, chứ chẳng phải lấy phẩm hạnh cá nhân làm bình phong phô trương... Thứ nhất, vụ thực không chỉ là quan viên cần mẫn, mà là chức phận phân minh, ai nấy làm tròn việc của mình, không lạm quyền quấy nhiễu dân... Thứ hai, vụ thực là phải nghe được lời nói thật, cho phép bách tính cất tiếng nói, nhìn thẳng vào nỗi thống khổ nơi dân gian, không tô hồng điểm phấn che đậy thái bình... Thứ ba, vụ thực càng phải thuận theo thời thế mà hành sự, không thể khư khư ôm lấy lệ cũ ngàn năm..." Câu trả lời này khiến cho khắp đại điện ai nấy đều cảm thấy mới mẻ, chấn động. "Chẳng bàn tới đức hạnh viển vông, chỉ bàn phép tắc cùng hiệu quả thiết thực, quả là xưa nay chưa từng nghe thấy!" "Lập luận này thấu triệt quá, so với những người khác quả thực chẳng cùng một tầm vóc!" "Người này tuổi tác đã khá lớn, rốt cuộc là ai vậy?" "Người này là Mạnh Tử Mặc, xuất thân thương gia, năm nay bốn mươi ba tuổi, nửa đời thi mãi chẳng đỗ, năm ngoái mới bái vào môn hạ của Giang đại nhân Giang Trân." Mọi người lại càng kinh ngạc hơn. "Hóa ra là vậy, hèn chi tầm nhìn thoát tục, không hề bị trói buộc bởi thói hủ nho!" "Bái vào môn hạ Giang đại nhân chưa đầy một năm mà sách luận đã tinh tiến đến mức này, thật đáng kinh ngạc!" "Trước kia lần nào cũng rớt bảng, nay tại điện thí đối sách lại áp đảo cả thảy sĩ tử, đúng là tài lớn nở muộn!" Chẳng mấy chốc, toàn bộ cống sĩ đều đã hoàn tất phần đối đáp. Theo lệ thường của điện thí các năm trước, đến lúc này hoàng đế sẽ ngay tại chỗ định ra thứ hạng Giáp nhất, Giáp nhì, Giáp ba, chốt hạ bảng vàng sau cùng. Thế nhưng hôm nay, sau khi nghe xong lời ứng đối của mọi người, ánh mắt hoàng đế quét qua khắp điện mà vẫn chưa tuyên bố kết quả ngay. "Lời đối đáp của các ngươi ai nấy đều xuất sắc, song trẫm vừa mới nghĩ ra một đề mới. Trẫm không ép buộc tất cả mọi người đều phải trả lời, nếu ai có chủ ý thì cứ bước lên." Hoàng đế mân mê ngón tay, thong thả cất giọng, "Trẫm hỏi các ngươi, nay triều đình thi hành chính sự, vấn đề chí mạng nhất rốt cuộc là điều gì?" Cả đại điện chìm vào tĩnh mịch. Câu hỏi này quá lớn, lớn đến mức không có biên giới, lớn đến mức trả lời thế nào cũng sẽ đắc tội với người khác. Nói thuế khóa quá nặng nề thì đắc tội Hộ bộ. Nói phòng tuyến biên cương lơi lỏng thì đắc tội Binh bộ. Nói quan trường mục nát thì đắc tội khắp triều văn võ... Các cống sĩ đưa mắt nhìn nhau, chẳng ai dám là người đầu tiên bước ra. Giằng co trong chốc lát, ánh mắt hoàng đế rơi xuống vị trí đầu hàng: "Úc Liêu, ngươi là Hội nguyên khóa này, đứng đầu sĩ tử trong thiên hạ, ngươi nói trước đi." Mồ hôi trên thái dương Úc Liêu rịn ra từng giọt. Hắn bước tới trước một bước, chắp tay hành lễ: "Học sinh cho rằng, triều đình thi hành chính sự lấy nhân đức làm gốc, lấy giáo hóa làm đầu. Thiên hạ rộng lớn, tình hình mỗi nơi một khác, phương pháp hành chính cũng không thể vơ đũa cả nắm... Nhìn chung, chính sự hiện nay tuy có tỳ vết nhỏ nhưng đại thể không có gì đáng ngại, chỉ cần cân nhắc thêm đôi chút ở các chi tiết là được..." Hoàng đế càng nghe đôi mày càng chau chặt, sắc mặt từng chút một trầm xuống: "Đây chính là bản lĩnh của Hội nguyên khoa này sao?" Kỳ Chiêu Chấp đứng đầu hàng trăm quan, hắn mím môi một lát rồi vẫn bước ra: "Phụ hoàng bớt giận. Về đề thi trước, Úc hội nguyên quả thực có kiến giải độc đáo, nói có sách mách có chứng. Thước có chỗ ngắn, tấc có chỗ dài, ví như thuật số đâu phải ai cũng tinh thông, không thể chỉ vì thuật số không giỏi mà phủ nhận toàn bộ học vấn của một người... Úc hội nguyên có thể bộc lộ tài học như thế ở đề đầu tiên đã là điều không dễ, đề này đối đáp chưa đủ nổi bật cũng là chuyện thường tình."